Kazachstan zajmuje wyjątkową pozycję w przestrzeni poradzieckiej, pełniąc rolę jednego z głównych partnerów Rosji. Oba państwa łączą ścisłe więzi polityczne, gospodarcze i wojskowe, czego wyrazem jest uczestnictwo Kazachstanu we wszystkich rosyjskich projektach integracyjnych, w tym w tworzeniu Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Mimo współpracy na wielu płaszczyznach relacje Moskwy i Astany obciążone są poważnym punktem spornym, a dokładnie statusem kosmodromu Bajkonur. Obiekt położony na terytorium Kazachstanu stanowi jednocześnie główną bazę startową rosyjskiej kosmonautyki i jedyne miejsce, z którego realizowane są załogowe misje kosmiczne Federacji Rosyjskiej.
Początki regulacji i umowa dzierżawy
Pierwsze regulacje dotyczące korzystania z Bajkonuru zostały zawarte w 1992 roku, tuż po rozpadzie ZSRR. Zgodnie z porozumieniem Rosja zobowiązała się do pokrywania niemal wszystkich kosztów utrzymania infrastruktury kosmodromu oraz przejęła stacjonujące tam jednostki wojskowe. Jednak warunki te nie satysfakcjonowały strony kazachstańskiej, która od początku niepodległości sygnalizowała chęć stworzenia z Bajkonuru międzynarodowego konsorcjum, bez specjalnych przywilejów dla Moskwy. Sprzeciw Kremla sprawił, że pomysł nie został zrealizowany.
W 1994 roku podpisano nową umowę, gdzie Rosja wydzierżawiła kosmodrom na 20 lat, zobowiązując się do płacenia 115 mln dolarów rocznie. Dokument nakładał też obowiązek rozwijania współpracy kosmicznej z udziałem Kazachstanu i uwzględniał kwestie modernizacji infrastruktury oraz ochrony środowiska. W 2004 roku porozumienie przedłużono do 2050 roku. Chociaż wysokość opłaty dzierżawnej nie uległa zmianie, Rosja zobowiązała się do dzielenia części zysków z realizowanych projektów. Negocjacje przedłużyły się ze względu na różnice interpretacyjne dotyczące daty rozpoczęcia nowego okresu obowiązywania umowy. Ostatecznie przyjęto kompromisowy termin 50 lat, liczony od 2004 roku. Proces ratyfikacji przebiegł odmiennie w obu państwach. Moskwa zatwierdziła dokument niemal natychmiast, podczas gdy w Astanie trwało to aż do 2010 roku. Opóźnienie wynikało z obaw parlamentarzystów dotyczących zbyt niskiego czynszu, rozliczanego często w formie kompensacji, oraz niejasnego statusu prawnego obywateli Kazachstanu pracujących w Bajkonurze.
Projekty wspólne i konflikty wokół startów
W następnych latach coraz częściej pojawiały się postulaty zmiany modelu dzierżawy. W 2012 roku szef Narodowej Agencji Kosmicznej Kazachstanu, Talgat Musabajew, wskazywał, że obowiązujące rozwiązania ograniczają rozwój krajowego programu kosmicznego. W jego opinii Bajkonur stał się cywilnym obiektem, a Kazachstan – jako państwo o rosnącej pozycji międzynarodowej – powinien mieć pełniejszą kontrolę nad jego użytkowaniem. Mimo deklaracji partnerstwa, praktyczna współpraca napotykała na wiele problemów. Spory dotyczyły wyboru rakiet nośnych, harmonogramów startów, a także kwestii ekologicznych związanych z wykorzystywaniem toksycznego paliwa heptylowego w rakietach Proton. Awaria z 2013 roku, kiedy Proton-M rozbił się krótko po starcie, spowodowała straty oszacowane przez stronę kazachstańską na 90 mln dolarów. Rosja zakwestionowała te wyliczenia, co doprowadziło do kolejnych napięć. Podobne konflikty pojawiały się również w latach wcześniejszych, kiedy nieudane starty skutkowały żądaniami odszkodowań wielokrotnie przewyższających wartość rocznej dzierżawy.
W 2013 roku udało się jednak wypracować „mapę drogową” współpracy na lata 2014–2016. Zakładała ona m.in. budowę kompleksu rakietowego Bajterek, dostosowanego do rosyjsko-ukraińskiej rakiety Zenit, która miała zastąpić używanego Protona. Strona kazachstańska planowała przejąć finansowanie tego kompleksu, jednak projekt od początku budził wątpliwości ekspertów, zwłaszcza wobec kryzysu ukraińskiego i ograniczenia współpracy przemysłowej Rosji z Kijowem.
Alternatywa w postaci Wostocznego
Jednym z najpoważniejszych wyzwań pozostaje pytanie o przyszłość Bajkonuru po ewentualnym całkowitym wycofaniu się Rosji. Kazachstan nie dysponuje odpowiednim zapleczem technologicznym ani kadrowym, aby samodzielnie utrzymać i rozwijać kosmodrom. Z tego względu Astana zabiega o to, aby wspólne projekty były prowadzone w sposób równoprawny, a zarazem pozwalały Kazachstanowi rozwijać własne kompetencje w sektorze kosmicznym. Równolegle Rosja prowadzi inwestycje w budowę kosmodromu Wostoczny na Dalekim Wschodzie, który w przyszłości ma przejąć część funkcji Bajkonuru. Kreml traktuje ten projekt jako kluczowy dla zapewnienia sobie niezależnego dostępu do przestrzeni kosmicznej oraz uniezależnienia się od politycznych i finansowych sporów z Kazachstanem. Jednocześnie Moskwa nie może zrezygnować z Bajkonuru natychmiast, ponieważ jego położenie geograficzne umożliwia realizację lotów, których nie da się przeprowadzić z innych rosyjskich kosmodromów.
Podsumowanie
Podsumowując, Bajkonur stanowi dla Rosji strategiczny obiekt, bez którego trudno wyobrazić sobie jej program kosmiczny, a dla Kazachstanu – źródło zarówno dochodów, jak i problemów politycznych, gospodarczych i ekologicznych. Spór o kosmodrom doskonale pokazuje, że mimo bliskiej współpracy rosyjsko-kazachstańskiej, w relacjach obu państw istnieją pola napięć, które mogą w przyszłości zaważyć na stabilności partnerstwa.