Trybunał Konstytucyjny i orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

W niniejszym tekście poddano analizie relację między Trybunałem Konstytucyjnym Rzeczypospolitej Polskiej (TK) a orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) w kontekście ochrony suwerenności konstytucyjnej państwa. Przedmiotem opisu jest mechanizm kontroli konstytucyjności norm wywiedzionych z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) przez ETPC, ze szczególnym uwzględnieniem spraw o sygn. K 6/21 oraz K 7/21. Zbadano teoretyczne podstawy wykonywania wyroków międzynarodowych, koncepcję EKPC jako „żywego instrumentu” oraz skutki uznania norm konwencyjnych za niezgodne z Konstytucją RP dla zobowiązań międzynarodowych Polski wynikających z art. 46 ust. 1 EKPC. 

Ewolucja roli sądów międzynarodowych

Sądy międzynarodowe stanowią element rozwiązań instytucjonalnych będących odpowiedzią na potrzeby globalnego społeczeństwa. Na przełomie XX i XXI wieku ich rola uległa istotnej zmianie: z tradycyjnych arbitrów rozstrzygających konkretne spory między państwami stały się podmiotami wpływającymi na strategiczny rozwój prawa międzynarodowego. Orzecznictwo międzynarodowe zaczęło pełnić rolę pomocniczą w ustalaniu reguł prawa, co przez niektórych badaczy jest postrzegane jako de facto źródło prawa międzynarodowego. 

Zjawisko to stwarza jednak wyzwania dla państwa demokratycznego i rządów prawa. Po pierwsze, władza sądów międzynarodowych staje się konkurencyjna wobec krajowej władzy sądowniczej, mogąc weryfikować jej działania. Po drugie, wpływając na treść postanowień umów międzynarodowych, sądy te uczestniczą w progresywnym rozwoju prawa, co odbywa się z pominięciem krajowej władzy ustawodawczej. Wyroki międzynarodowe nie mają bezpośredniego skutku w krajowych relacjach prawnych. Ich wykonanie zależy od działań organów państwowych podejmowanych na podstawie ich kompetencji konstytucyjnych. 

W obliczu dynamicznej wykładni EKPC jako „żywego instrumentu”, Trybunał Konstytucyjny RP pełni funkcję ostatecznego strażnika Konstytucji, stosując mechanizm kontroli konstytucyjności norm wywiedzionych z przepisów Konwencji przez ETPC, co stanowi niezbędny instrument ochrony suwerenności państwa przed działaniami międzynarodowych organów sądowniczych wykraczającymi poza zakres przyznanych im kompetencji (ultra vires). 

Status wyroków ETPC w polskim porządku prawnym

Z perspektywy Konstytucji RP relacje z prawem międzynarodowym oparte są na konstrukcji dualistycznej, częściowo przełamanej elementami monizmu. Art. 9 Konstytucji nakłada na Polskę obowiązek przestrzegania wiążącego ją prawa międzynarodowego, podczas gdy art. 91 ust. 1 i 2 przyznaje ratyfikowanym umowom międzynarodowym (za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie) pierwszeństwo przed ustawą w przypadku kolizji. 

Wyrok sądu międzynarodowego jest jednak aktem organu międzynarodowego i należy do systemu prawa międzynarodowego. W polskim systemie prawnym żaden wyrok sądu międzynarodowego nie jest „wyrokiem” w rozumieniu krajowym, gdyż nie jest wydawany w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Zobowiązanie do wykonania wyroku ETPC wynika z art. 46 ust. 1 EKPC, zgodnie z którym państwa-strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami. 

Realizacja tego zobowiązania w Polsce odbywa się poprzez specyficzne procedury, takie jak wznowienie postępowania karnego (art. 540 ust. 3 k.p.k.) czy administracyjnego (art. 272 ust. 3 p.p.s.a.). Należy jednak zauważyć, że wznowienie postępowania jest tylko jednym z możliwych środków wykonawczych i nie zawsze jest adekwatne. W procedurze cywilnej nadal brakuje jednoznacznych rozwiązań umożliwiających wznowienie po wyroku ETPC, co prowadzi do rozbieżności w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego. 

EKPC jako „żywy instrument” a granice suwerenności

Kluczowym problemem w relacjach między TK a ETPC jest ewolucyjna interpretacja Konwencji. ETPC stosuje doktrynę „żywego instrumentu”, co pozwala mu nadawać przepisom EKPC nową treść normatywną, odpowiadającą współczesnym warunkom społecznopolitycznym. Zjawisko to zwiększa prawdopodobieństwo naruszenia konstytucyjnych granic państwa, gdyż dynamiczna wykładnia może prowadzić do kreowania norm sprzecznych z fundamentami krajowego porządku publicznego.

W tym kontekście pojawia się pytanie o możliwość konstytucyjnej kontroli orzecznictwa międzynarodowego. Trybunał Konstytucyjny stoi na stanowisku, że o ile same wyroki ETPC nie mogą być przedmiotem kontroli, o tyle kontroli podlegają normy wywiedzione z przepisów Konwencji przez te wyroki. W takim ujęciu wyrok ETPC jest traktowany jako „nośnik normy”, która musi być zgodna z Konstytucją jako najwyższym prawem RP.

Studium przypadku. Orzeczenia TK w sprawach K 6/21 i K 7/21

Aktywacja mechanizmu kontroli konstytucyjności wobec orzecznictwa ETPC nastąpiła w Polsce dwukrotnie.

Sprawa K 6/21 (wyrok z 24 listopada 2021 r.)

TK badał art. 6 ust. 1 EKPC w zakresie, w jakim pojęcie „sądu” obejmuje Trybunał Konstytucyjny oraz przyznaje ETPC kompetencję do oceny legalności wyboru sędziów TK. Sprawa była reakcją na wyrok ETPC Xeroflor przeciwko Polsce. TK uznał zaskarżoną normę za niekonstytucyjną, argumentując, że TK nie jest sądem w rozumieniu Konwencji, lecz organem kontroli prawa, a ETPC nie posiada kompetencji do weryfikacji procedur wyboru sędziów dokonywanych przez Sejm i Prezydenta.

Sprawa K 7/21 (wyrok z 10 marca 2022 r.)

Przedmiotem kontroli był art. 6 ust. 1 EKPC w zakresie pozwalającym ETPC lub sądom krajowym na kwestionowanie statusu sędziów powołanych z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa (KRS) ukształtowanej po 2017 roku. TK orzekł o niekonstytucyjności norm pozwalających na ocenę aktu powołania sędziego przez Prezydenta oraz na samodzielne kreowanie norm dotyczących procedury nominacyjnej. Trybunał podkreślił, że akt powołania przez Prezydenta jest ostateczny i nie podlega kontroli sądowej, a interpretacje ETPC uderzają w stabilność systemu prawnego i suwerenność państwa.

Skutki niekonstytucyjności norm konwencyjnych

Uznanie normy wywiedzionej z EKPC za niekonstytucyjną wywołuje istotne skutki prawne i polityczne. Wyrok ETPC oparty na unieczynnionej normie traci przymiot wykonalności w krajowym porządku prawnym. Państwo nie może implementować skutków takiego wyroku, gdyż prowadziłoby to do naruszenia Konstytucji. Orzeczenie TK skutkuje „wypchnięciem” danej interpretacji przepisu EKPC z zakresu zobowiązań Polski. Z perspektywy TK nie jest to naruszenie prawa międzynarodowego, lecz wskazanie granic, w jakich państwo zgodziło się być związane traktatem. Mimo blokady na poziomie krajowym, zobowiązanie z art. 46 EKPC z perspektywy międzynarodowej nadal istnieje. Niewykonanie wyroku może prowadzić do uruchomienia procedur odpowiedzialności państwa za naruszenie traktatu.

Eksperci wskazują na zjawisko „jurydycznego Polexitu”, podkreślając, że państwo jako strona nie może powoływać się na prawo wewnętrzne dla usprawiedliwienia niewykonania zobowiązań międzynarodowych. Z drugiej strony, wskazuje się, że procedura nadzoru nad wykonywaniem wyroków przez Komitet Ministrów Rady Europy ma charakter polityczny i negocjacyjny, co pozostawia pewien margines swobody dla państw.

Konstytucja jako najwyższy akt

Orzecznictwo TK potwierdza, że w polskim porządku prawnym Konstytucja stanowi najwyższe prawo, a wszelkie zobowiązania międzynarodowe, w tym orzecznictwo ETPC, muszą mieścić się w jej granicach. Kontrola konstytucyjności norm wywiedzionych z wyroków ETPC jest niezbędnym hamulcem prawnym przeciwko nadmiernej aktywności sądownictwa międzynarodowego, która mogłaby prowadzić do niekontrolowanej zmiany ustroju państwa bez formalnej zmiany traktatu. Choć wyroki TK blokują krajową wykładnię sprzeczną z ustawą zasadniczą, nie eliminują one zobowiązania międzynarodowego automatycznie.

Rozwiązanie konfliktu między standardem strasburskim a konstytucyjnym wymaga aktywnej polityki zagranicznej, negocjacji na forum Rady Europy, a w ostateczności zmian w prawie krajowym lub traktatowym. Brak realizacji wyroków ETPC w sprawach dotyczących sądownictwa (K 6/21 i K 7/21) prowadzi do trwałego dualizmu prawnego, który z jednej strony chroni suwerenność ustrojową, z drugiej zaś jest postrzegany przez organy międzynarodowe jako naruszenie standardów praw człowieka.

Bibliografia

Akty prawne

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm.).

• Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.).
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 ze zm.) – w zakresie art. 540 ust. 3.
• Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270 ze zm.) – w zakresie art. 272 ust. 3.

Orzecznictwo

• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 listopada 2021 r., sygn. akt K 6/21.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 marca 2022 r., sygn. akt K 7/21.
• Wyrok ETPC z dnia 7 maja 2021 r. w sprawie Xeroflor przeciwko Polsce, skarga nr 4907/18.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt I KZP 14/14.

Literatura przedmiotu

• Garlicki L., Stosowanie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez sądy krajowe a podporządkowanie sędziego Konstytucji i ustawie, „Europejski Przegląd Sądowy” 2023, nr 11.
• Garlicki L., Zakres zobowiązań państwa w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, [w:] M. Granat (red.), Stosowanie prawa międzynarodowego i wspólnotowego w wewnętrznym porządku prawnym Francji i Polski, Warszawa 2005.
• Muszyński M., A Review of the Constitutionality of the ECtHR Case Law in the Context of the States Parties’ Obligation under Art. 46(1) ECHR: A Study Based on the Example of Poland, „Law, Identity and Values” 2025, nr 2, s. 111-143.

---

O autorze