Watykan jest państwem wyłamującym się wszelkim schematom, więc także i sprawa jego obywatelstwa jest rzeczą zawiłą. Zatem jak uzyskać watykański paszport, na jakich zasadach można go używać i ilu obywateli ma Watykan?
Rodzaje paszportów w Watykanie
Na pierwszy rzut oka watykański paszport to dokument jak każdy inny. Ma standardowe wymiary, jest prosty, z ciemnym kolorem okładki. Jedynie na tej okładce znajdują się złote litery, które otwierają wiele drzwi – Stato della Citta del Vaticano. A powyżej herb – klucze Piotrowe.Widzimy wtedy, że mamy do czynienia z paszportem absolutnie wyjątkowym, pochodzącym bowiem z najmniejszego państwa świata.
W Watykanie funkcjonują trzy typy paszportów, wydawane w dwóch kolorach. Są to:
- Paszport dyplomatyczny – koloru jasnobrązowego – wydawany wysokim urzędnikom i przedstawicielom dyplomatycznym Kościoła Katolickiego (np. nuncjuszom). To najczęściej spotykana forma paszportu watykańskiego.
- Paszport służbowy – również jasnobrązowy, ale bez adnotacji dyplomatycznych – przyznawany osobom wykonującym zadania administracyjne i techniczne dla Watykanu, często świeckim pracownikom.
- Paszport zwykły – koloru ciemnozielonego – najrzadszy typ dokumentu, przyznawany jedynie nielicznym obywatelom, którzy stale mieszkają i pracują na terenie Watykanu. Jedną z takich właśnie obywatelek była Polka, Magdalena Wolińska-Riedi, której książki „Kobieta w Watykanie”.
Zdecydowana większość posiadaczy paszportu watykańskiego to wysokiej rangi duchowni. Posiadają go kardynałowie pracujący w instytucjach Stolicy Apostolskiej oraz rezydujący w Watykanie bądź Rzymie, jak również członkowie watykańskiego korpusu dyplomatycznego – ci z kolei posiadają paszport jasnobrązowy i jest on wydawany nie przez organ państwowy Watykanu, ale przez Sekretariat Stanu Stolicy Apostolskiej[i]. Według danych na 31 grudnia 2024 roku, zgodnie z informacjami podanymi na oficjalnej stronie Państwa Watykańskiego łączna liczba posiadaczy obywatelstwa zarówno duchownych, jak i świeckich wynosiła 882 osoby.
Obywatele Watykanu
Paszportem watykańskim legitymuje się również wąska grupa świeckich, którzy na co dzień żyją za Spiżową Bramą. W 2018 roku były to jedynie 62 osoby plus 135-ciu szwajcarskich gwardzistów, którzy mieszkają w koszarach wojskowych na terenie Watykanu. Co warto podkreślić, nie wszyscy rezydenci Watykanu są jednocześnie jego obywatelami, ale też nie wszyscy posiadacze paszportu watykańskiego mieszkają na terenie tego państwa. Wspomniane około 600 osób to obywatele Watykanu, posiadacze paszportu, zaś liczba jego rezydentów – osób mieszkających w Watykanie – w 2019 roku wynosiła około 440. Obywatele-nierezydenci to choćby wspomniani nuncjusze apostolscy i papież.
Najświeższe dane dotyczące populacji pochodzą z 31 grudnia 2024 roku z oficjalnej strony Państwa Watykańskiego, według nich liczba obywateli Watykanu łącznie wynosi 882:
- Ojciec Święty – 1 osoba (do 31 grudnia 2022 r. – 2).
- Kardynałowie z obywatelstwem watykańskim – 66 osób (dziesięciu żyje w Watykanie, reszta rezyduje w Rzymie).
- Członkowie korpusu dyplomatycznego Stolicy Apostolskiej – ok. 245 osób.
- Inni rezydenci: 135 członków Gwardii Szwajcarskiej, ich rodziny i inne osoby świeckie i duchowne, mieszkające oraz pracujące w Watykanie – ok. 570 osób.
- Obecnie 0 zwierząt.
Gdy kardynał niepracujący w Stolicy Apostolskiej zostaje wybrany na następcę Świętego Piotra, tak jak to było w przypadku Jana Pawła II, Franciszka i Leona XIV – również należy mu się paszport watykański, nawet pomimo bycia głową Państwa Watykańskiego. Panujący w latach 2013-2025 papież Franciszek, znany z wykraczania poza przyjęte reguły i schematy, nie przyjął dokumentu watykańskiego i zachował swój rodzimy paszport argentyński. Paszportem watykańskim posługiwał się z kolei Benedykt XVI, zarówno przed pontyfikatem jako kard. Joseph Ratzinger, prefekt Kongregacji Nauki Wiary, jak i po abdykacji, jako papież emeryt mieszkający w klasztorze Mater Ecclesiae w Ogrodach Watykańskich. Podobnie amerykański papież Leon XIV przyjął watykańskie obywatelstwo, lecz z uwagi na posiadanie również amerykańskiego paszportu powstał jakże prozaiczny problem prawny, związany z rozliczeniami podatkowymi dokonywanymi przed amerykańskim Urzędem Skarbowym.
Uzyskiwanie obywatelstwa Watykanu
W Watykanie nie obowiązuje ani zasada ius soli (prawo ziemi), ani ius sanguinis (prawo krwi). Nikt nie rodzi się obywatelem najmniejszego państwa świata, nikt nie dostaje paszportu automatycznie i dla nikogo (z wyjątkiem papieża) obywatelstwo watykańskie nie jest dożywotnie ani nie może też być jedynym posiadanym. Paszport watykański jako jedyny na świecie jest nadawany „z woli i łaski” panującego władcy, czyli papieża. Lista tych, którzy mogą ubiegać się o obywatelstwo, jest precyzyjnie określona w ustawie z 22 lutego 2011 roku, podpisanej przez Benedykta XVI. Na mocy konstytucji Państwa Watykańskiego, funkcjonującej w obowiązującej wersji z 26 listopada 2000 r., paszport otrzymują od papieża ci, którzy na stałe rezydują na terytorium Watykanu ze względu na godność lub piastowany urząd, zgodnie z decyzją podjętą przez następcę Świętego Piotra lub w jego imieniu przez kardynała sekretarza stanu.
Obywatelami Watykanu, niejako podsumowując informacje wymienione w poprzednich częściach, są duchowni wysokiej rangi, członkowie korpusu dyplomatycznego Stolicy Apostolskiej, papiescy gwardziści, jak również ich dzieci oraz współmałżonek. Właśnie dlatego do grona przedstawicieli „narodu” najmniejszego państwa świata należą kobiety – w przeważającej większości są to żony członków Gwardii Szwajcarskiej i ich dzieci. Obywatelstwo współmałżonka traci ważność w chwili, kiedy związek zostaje unieważniony lub gdy dochodzi do oficjalnej separacji. Pozbawiane są go również dzieci obywateli po ukończeniu 25. roku życia. Jeśli nadal pozostają z rodzicami w Watykanie, otrzymują potwierdzający prawo do mieszkania na terenie państwa, ale już nie jako obywatele, ale jako rezydenci. Co ciekawe, w wypadku córek obywatelstwo odbiera się im w chwili wyjścia za mąż, jeśli nastąpi to przed ukończeniem 25. roku życia.
Tymczasowość paszportu Państwa Watykańskiego
Paszportu jest to drugi dokument wszystkich obywateli Watykanu: 95 procent dostaje go w dorosłym życiu, gdy wykonuje dla Watykanu bądź Stolicy Apostolskiej określoną pracę lub pełni misję. Nawet w przypadku dzieci urodzonych w czasie, gdy rodzice są obywatelami Watykanu, otrzymują one obywatelstwo swoich rodziców oraz obywatelstwo państwa „zza Spiżowej Bramy”. Przykładowo, członek papieskiej Gwardii Szwajcarskiej (którymi muszą być zawsze obywatele Szwajcarii) ożenił się z Włoszką, oboje mieszkają w Watykanie i rodzi im się dziecko – dostaje ono wtedy obywatelstwo szwajcarskie, włoskie i watykańskie na okres do 25. roku życia lub zawarcia związku małżeńskiego. Dzięki temu każdy dysponuje drugim paszportem, gdy traci tymczasowy paszport Państwa Watykańskiego.
Ten ostatni muszą oddać wszyscy ci, którzy przestają sprawować swój urząd w Stolicy Apostolskiej, uprawniający ich do posiadania obywatelstwa watykańskiego.
Tak jest w przypadku członków papieskiej Gwardii Szwajcarskiej, gdy przechodzą na emeryturę najpóźniej w wieku 45 lat. Pozbawieni obywatelstwa zostają też kardynałowie, którzy tracą swoją rezydencję w Watykanie lub na terenie Rzymu. Przykładem może tu być polski kardynał Konrad Krajewski, który obywatelstwo watykańskie utracił bądź utraci w niedalekiej przyszłości, gdyż został mianowany metropolitą łódzkim i z dniem 28 marca br. przestanie pełnić funkcję prefekta Dykasterii ds. Posługi Miłosierdzia, zajmującej się w imieniu papieża sprawami najuboższych.
Bibliografia:
Magdalena Wolińska-Riedi, Kobieta w Watykanie. Jak żyje się w najmniejszym państwie świata., wydawnictwo Znak, Kraków 2019
https://www.vaticanstate.va/en/state-and-government/general-informations/population.html
1[i] Magdalena Wolińska-Riedi, Kobieta w Watykanie, wydawnictwo Znak, Kraków 2019, s. 8.