Stolica Apostolska jako podmiot prawa międzynarodowego od zawsze była ciekawostką dla teoretyków stosunków międzynarodowych, zaś dla dyplomatów – wyjątkową placówką, do której wielu chciało trafić. Jedyna w swoim rodzaju, formalnie nie będąca nawet państwem, Stolica Apostolska pozostaje ważnym punktem na mapie dyplomacji. Jednakże, czym różni się od Państwa Watykańskiego i gdzie przebiega linia podziału?
Kontekst historyczny i Traktaty Laterańskie
W 1870 r., w wyniku jednostronnej decyzji nowo powstałego Królestwa Włoch, likwidacji uległa władza terytorialna papieża, obejmująca obszar Państwa Kościelnego w środkowych Włoszech oraz terytorium Rzymu, Państwo Kościelne zlikwidowano. Mimo to, papież pozostał głową Kościoła katolickiego, ale nie miał już podmiotu, który mógłby go obsługiwać terytorialnie, przyjmować ambasadorów i zawierać umowy międzynarodowe. 13 maja 1871 r. Włochy wydały tzw. Ustawę gwarancyjną—jednostronny akt prawny, przyznający papieżowi szereg honorów należnych suwerenowi, czyli nietykalność, możliwość rezydowania w Pałacach Apostolskich Watykanu i Lateranu, oraz innych miejscach. Uznano także status ambasadorów przy papieżu i przyznano im przywileje przysługujące dyplomatom w innych krajach. Papież Pius IX nie uznał jednak tej ustawy i ogłosił się więźniem Watykanu.
Po prawie sześćdziesięciu latach, 11 lutego 1929 r. zawarte zostały traktaty laterańskie, które miały rozwiązać problemy powstałe przy likwidacji Państwa Kościelnego, zarówno te polityczne, jak i prawne. Zwłaszcza ta druga kwestia była kluczowa, ponieważ dotyczyła określenia jurysdykcji dwóch suwerennych podmiotów znajdujących się na tym samym terytorium, tj. terytorium państwa włoskiego. Ostatecznie w traktacie znalazł się art. 2, który stwierdza, że „Włochy uznają suwerenność Stolicy Apostolskiej na terenie międzynarodowym za atrybut tkwiący w jej naturze, zgodnie z jej tradycją i wymogami jej posłannictwa w świecie”. Równocześnie z uwagi na fakt likwidacji terytorialnej struktury, jaką było Państwo Kościelne, Stolica Apostolska jako podmiot międzynarodowy została zawieszona w swoistej próżni. Będąc reprezentacją Kościoła katolickiego na całym świecie, wymagała struktury, która pomogłaby wypełnić zadania Stolicy Apostolskiej oraz stanowiłaby narzędzie i gwarancję swobody wykorzystania tej funkcji, zapewniając jej uniezależnienie od państwa włoskiego. Dlatego też w traktatach uzgodniono powołanie nowego podmiotu, który te cele miałby spełniać. Nazwano go
„miastem Watykan” – Citta del Vaticano.
Buongiorno, Citta del Vaticano!
Obok Stolicy Apostolskiej pojawiło się zatem państwo-miasto Watykan. Jego powierzchnię określono na 44 hektary, głównie znajdujące się na obszarze Wzgórza Watykańskiego. Traktat uznawał także władzę papieża nad wieloma posesjami poza terenem Watykanu, w Rzymie i w jego okolicach, np. bazylika św. Jana na Lateranie, bazylika św. Pawła za Murami, bazylika Matki Bożej Większej, Pałac Papieski w Castel Gandolfo i inne (art.13-16 Traktatów, przy czym należą one do Stolicy Apostolskiej, nie do Państwa Watykańskiego).
O ile z chwilą podpisania traktatów nie uległa zmianie sytuacja Stolicy Apostolskiej, o tyle powstała nowa sytuacja w stosunku do Citta del Vaticano. W świetle traktatów laterańskich mamy więc do czynienia z podmiotem, który nie jest państwem, ale korzysta z atrybutu usługi czynności i stanowi podmiot prawa międzynarodowego (Stolica Apostolska), oraz podmiotem, który z kolei posiada określony terytorium i ludność, natomiast jest poddany suwerenności innego podmiotu.
Brytyjczycy jako przykład dobrej relacji ze Stolicą Apostolską
Nie ulega wątpliwości, że Stolica Apostolska na arenie międzynarodowej dąży niejednokrotnie do realizacji celów innych niż pozostali członkowie międzynarodowej wspólnoty, czyni to jednak zgodnie z zasadami i regułami obowiązującymi w relacjach międzynarodowych. Wiele państw zatem postrzega swoją placówkę przy Stolicy Apostolskiej jako ambasadę przy silnej, sui generis globalnej organizacji międzynarodowej. Jako przykład można podać aktywność ambasadę Wielkiej Brytanii, która nie reprezentuje państwa o przewadze ludności katolickiej. Nawet brytyjscy ambasadorowie, jak do tej pory z jednym wyjątkiem (Francis Campbell w latach 2005-2011), nie byli katolikami. Utrzymywanie relacji brytyjsko-watykańskich i posiadanie odrębnej ambasady przy Stolicy Apostolskiej uwarunkowane jest zatem interesem państwa i potrzebą współpracy z tak specyficznym i ważnym pod–miotem międzynarodowym, jakim jest Stolica Apostolska. Zakres działań, które mogą być podejmowane za pośrednictwem ambasady wspólnie przez rząd brytyjski i Stolicę Apostolską, obejmuje między innymi sferę praw człowieka i wolności religii, ale także zmiany klimatyczne, rozbrojenie, walkę z ubóstwem poprzez międzynarodową agendę rozwoju. W ocenie brytyjskiej, Stolica Apostolska ze względu na to, że posiada globalną sieć kościołów i powiązanych z nimi organizacji pozarządowych, ma niezwykle silną pozycję, wskutek czego może wpływać na politykę w świecie.
Do czego porównać relację SA i Watykanu?
Relację obydwu podmiotów można porównać do relacji prawnej urzędnika administracji publicznej i jego urzędu – na przykład Kancelaria Prezesa Rady Ministrów jest urzędem zapewniającym obsługę i pomoc w sprawowaniu obowiązków Prezesowi Rady Ministrów, który jest organem i podmiotem prawa i ustroju RP. W naszym przypadku Państwo Watykańskie pełni funkcję swoistego urzędu, fizycznej struktury zapewniającej Stolicy Apostolskiej — podmiotowi prawa międzynarodowego — przestrzeń terytorialną i instytucjonalną na wypełnianie swoich obowiązków i wspierania Papieża jako przywódcy Kościoła (zatem możemy nawet stwierdzić, że ta relacja jest nawet nie dwu-, a trójstopniowa).
Z uwagi na dwoistość tej struktury często dochodzi do nieporozumień i pytań, także w kontekście dyplomacji watykańskiej. Ambasadorowie nie są bowiem akredytowani przy Watykanie, lecz przy Stolicy Apostolskiej. Nie jest to ambasada przy 44-hektarowym terytorium, jakim jest Watykan. Jest to ambasada przy Stolicy Apostolskiej, a więc podmiocie prawa międzynarodowego, który ze względu na funkcję papieża i Kościoła obejmuje swoim zakresem cały świat. W języku potocznym można wprawdzie używać określenia „ambasada watykańska”, tak jak mówi się powszechnie o „dyplomacji watykańskiej”, ale trzeba mieć świadomość, że jest to nazwa nieprecyzyjna i nie oddaje istoty relacji, jakie nawiązuje dane państwo ze Stolicą Apostolską, a nie z Watykanem. Sam budynek ambasady danego państwa mieści się w Rzymie, najczęściej niedaleko Watykanu, ale pod innym adresem niż ambasada danego państwa przy Republice Włoskiej (obie placówki mogą być w jednym budynku, ale muszą mieć oddzielne wejścia i odrębne adresy). Wynika to z długoletniej tradycji dyplomacji papieskiej, ugruntowanej przez traktaty laterańskie i stanowi wyraz poszanowania odrębności Stolicy Apostolskiej i jej suwerenności. Z tego samego powodu bezwzględnie przestrzeganą niepisaną zasadą jest niełączenie funkcji ambasadora przy Stolicy Apostolskiej i przy Republice Włoskiej. W zakresie międzynarodowym stanowi to również swoiste zabezpieczenie przed dominacją państwa włoskiego nad zagraniczną sferą działalności papieży.
Bibliografia:
Hanna Suchocka, Ambasador u trzech papieży, Wydawnictwo Literackie 2018
Stolica Apostolska – Wikipedia, wolna encyklopedia https://pl.wikipedia.org/wiki/Stolica_Apostolska
Magdalena Wolińska-Riedi, Kobieta w Watykanie. Jak się żyje w najmniejszym państwie świata, Wydawnictwo Znak, Kraków 2019
List of ambassadors of the United Kingdom to the Holy See – Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ambassadors_of_the_United_Kingdom_to_the_Holy_See