Kara śmierci jest niezgodnym z prawami człowieka i niehumanitarnym narzędziem sprawiedliwości

Kara śmierci występuje na świecie od początku dziejów ludzkości. Ludzie pierwotni kierowali się prostym rozumowaniem i zasadą sprawiedliwości „oko za oko ząb za ząb”. Z biegiem czasu oraz rozwojem cywilizacji skodyfikowane zostały kodeksy karne, które regulowały czyny związane ze sprawiedliwością na danym obszarze terytorialnym i administracyjnym. Prawa te różniły się od siebie w zależności od miejsca. Podobnie jest dziś. Każdy kraj, a niejednokrotnie i region na terenie danego kraju, ma oddzielne przepisy dotyczące zasad bezpieczeństwa oraz ich egzekucji w dążeniu do sprawiedliwości. Pierwsze zapisane prawa pojawiły się w okresie starożytności. Ówczesne rozumowanie świata, choć jest fundamentem, na którym zbudowana jest nasza dzisiejsza cywilizacja, to posiadało jednak dużo różnic, które w dzisiejszych czasach nie są w pełni akceptowalne. Współcześni ludzie w wyniku m.in. rozwoju kultury szacunku do życia drugiego człowieka są bliżsi etycznym poglądom humanistów, zabraniającym karać śmiercią, lecz niejednokrotnie można spotkać się z głosami, nawołującymi do powrotu do korzeni.

W literaturze możemy znaleźć wiele różnych definicji kary śmierci. Kara śmierci to najostrzejszy środek represyjny w systemie sankcji karnych, na przykład za zabójstwo, morderstwo, ale też za złamanie norm obyczajowych (prawo islamu). Amnesty International definiuje karę śmierci jako bezlitosne zabójstwo istoty ludzkiej, popełniane przez państwo w imię sprawiedliwości. Natomiast w Iranie, gdzie według danych Human Rights wykonuje się najwięcej wyroków śmierci, postrzega się ją jako sprawiedliwy sąd i karę w stosunku do nieludzkich czynów popełnionych przez człowieka. W Iranie kara śmierci grozi m.in. za apostazję, działalność opozycyjną, zdradę małżeńską przestępstwa narkotykowe, stosunki homoseksualne, produkowanie filmów pornograficznych. Autor pracy stawia sobie za zadanie przedstawienie argumentów, które świadczyłyby o braku zasadności przywrócenia kary śmierci w systemie sprawiedliwości w Polsce i na świecie, ale również zniesienia jej w innych krajach, gdzie jest wykonywana. Została przyjęta teza: Kara śmierci jest niehumanitarnym narzędziem sprawiedliwości. W tym celu została zastosowana argumentacja i analiza porównawcza, wykorzystująca jako przykłady kraje, gdzie kara śmierci jest wykonywana, i takie, w których tej kary nie ma w kodeksie karnym.

Dlaczego nie należy wykonywać kary śmierci?

Pierwszy kodeks karny został stworzony w czasach starożytności. Kodeks Hammurabiego datowany na XVIII wiek p.n.e. był najstarszym spisem praw w dziejach ludzkości. Istotą babilońskiego kodeksu było prawo talionu, czyli zasada prawna opisująca sprawiedliwość jako współmierność sankcji do wagi popełnionego przestępstwa. Oznacza to, że kara miała równać się czynowi, co idealnie oddaje sentencja „oko za oko, ząb za ząb”. W dzisiejszych czasach obywatelom krajów demokratycznych Kodeks Hammurabiego wydaje się kodeksem karnym słynącym jedynie z kar drakońskich, które mogły jedynie działać w czasach starożytnych. Jednak pierwszy spis praw był wzorem dla autorów później powstałych kodeksów. Pierwszym dokumentem wydanym po przełomie konstantyńskim, który wyraźnie wskazuje na moralny problem pozbawienia przestępcy życia, są Konstytucje apostolskie z przełomu IV i V w. Ten największy zbiór norm kanoniczno-prawnych starożytnego chrześcijaństwa dopuszczał karę śmierci jako sankcję za największe zbrodnie. Wskazuje on, że tylko zabójstwo niewinnego jest grzechem, natomiast dopuszczalne jest stracenie przestępcy, ale tego rodzaju karę może wymierzać tylko władza państwowa.

Ważnym wydarzeniem w historii zmieniającego się prawa jest rewolucja francuska. Wówczas wprowadzono zmiany w prawie karnym i procedurze stosowania kar. Zmiany polegały przede wszystkim na ustaleniu równych kar, bez względu na przynależność stanową. Zniesiono także tortury i postępowanie inkwizycyjne, uznano zasadę jawności rozprawy i swobodnej oceny dowodów przez sąd zamiast dawnej, tzw. legalnej teorii dowodów. Wykorzystano także wzór angielski – instytucję sędziów przysięgłych.

Z biegiem mijających stuleci zaczęto postrzegać karę śmierci jako równie nieludzki czyn, jak ten, którego podjął się człowiek popełniający morderstwo. „Kara śmierci to morderstwo popełnione z największą premedytacją” – pisał Albert Camus. W XX w. to II wojna światowa i holokaust wpłynęły ostatecznie na stosunek do życia człowieka i praw, które posiada. Zmienił się on diametralnie. Utworzono wówczas wiele organizacji i deklaracji mających chronić nowo powstałe prawa. 4 listopada 1950 r. 12 państw członkowskich Rady Europy przyjęło Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. 

Konwencja weszła w życie w 1953 r. Stronami konwencji obecnie jest 47 państw, czyli wszystkie państwa członkowskie Rady Europy. Artykuł 1 Protokołu nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka znosi karę śmierci, stanowiąc, że nikt nie może być na taką karę skazany, oraz że nie może nastąpić jej wykonanie. Konwencja określa niezbywalne prawa i wolności, na które każdy z nas może się powołać oraz zobowiązuje państwa do ich przestrzegania w stosunku do każdej osoby podlegającej ich jurysdykcji.

10 grudnia 1948 r. w Paryżu Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych uchwaliło Powszechną Deklarację Praw Człowieka. Artykuł 3 brzmi następująco: Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby. „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka zbiera oraz porządkuje osiągnięcia i postulaty człowieka, który od wielu setek lat toczy nieskończoną jeszcze walkę o swoją wolność i swoją godność” . W taki sposób konwencje i traktaty międzynarodowe wpłynęły na prawo karne państw sygnatariuszy, kształtując jednocześnie normy społeczne ludzi II połowy XX i XXI wieku.

Po wielkich zmianach myśli i norm społecznych w wielu krajach na świecie doszło do zakwestionowania wykonywania kary śmierci. Zaczęto ją postrzegać jako czyn nieetyczny, który jest złamaniem prawa do życia przysługującemu każdemu człowiekowi na świecie. Stwierdzono również, że kara śmierci wyklucza poprawę i odkupienie win sprawcy, a dożywotnia izolacja wystarczy do zagwarantowania bezpieczeństwa społecznego. Powołując się na cykliczne badania prowadzone dla Organizacji Narodów Zjednoczonych, można stwierdzić, że „(…) badania nie dostarczyły naukowego dowodu na to, że kara śmierci ma większy efekt odstraszający niż kara dożywotniego więzienia” . Jako przykład została podana m.in. Kanada, gdzie karę śmierci zniesiono w 1976 r. W tym kraju wartość wskaźnika popełnianych zabójstw na 100 tys. mieszkańców spadła z maksymalnego wskaźnika po zniesieniu kary śmierci.

Przestępcy popełniający morderstwa rzadko kiedy biorą pod uwagę konsekwencje swoich czynów. Najczęściej morderstwa są popełniane pod wpływem emocji, alkoholu i narkotyków. W grupie przestępców popełniających zbrodnie są również ludzie niezrównoważeni lub chorzy psychicznie, którzy nie są zdolni do racjonalnej oceny swoich działań. W żadnym z omawianych przypadków nie można uznać, żeby kara śmierci była czynnikiem odstraszającym przed popełnieniem zbrodni.

Kara śmierci uniemożliwia także resocjalizację i pojednanie, promuje najprostsze rozwiązanie złożonych problemów ludzkich, zamiast poszukiwać ich wytłumaczenia, które mogłoby przyczynić się do tworzenia strategii zwalczania tych problemów . Również próba wyodrębnienia przez państwo „najgorszych z najgorszych” przestępców i przestępstw – z tysięcy morderstw popełnianych co roku – nieuchronnie prowadzi do niekonsekwencji i pomyłek oraz nieuniknionych błędów. Wynikają one z braku tolerancji, dyskryminacji, nieodpowiedniego reprezentowania oskarżonego przez adwokata. Ludzka sprawiedliwość jest omylna, więc ryzyko wykonania wyroku śmierci na niewinnym jest nieuniknione.

Zniesienie kary śmierci w Polsce

W Polsce kara śmierci obowiązywała w Kodeksie karnym z 1969 r., wymieniona w art. 30 § 2. Przestała istnieć na mocy kodeksu karnego. W 1997 r. karę śmierci zastąpiono w kodeksie karą dożywotniego więzienia. 1 września 1998 r. wszedł w życie zreformowany Kodeks karny, uchwalony 6 czerwca 1997, który ostatecznie zrezygnował z kary śmierci, pomijając ją w katalogu kar zasadniczych, a 2 grudnia 2022 r. prezydent podpisał nowelizację kodeksu karnego wprowadzającą bezwzględne dożywocie, czyli możliwość zastosowania zakazu przedterminowego zwolnienia.

Konstytucja RP w artykule 38 gwarantuje, że „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia”. Potwierdzeniem tego zapisu 27 sierpnia 2013 r. został przyjęty Protokół nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, znoszący karę śmierci we wszystkich okolicznościach. Konstytucyjne prawa człowieka, sankcje oraz inne środki przewidziane w kodeksie stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka. Przyczyniło się to do zmiany podejścia do osób winnych. Państwo polskie zaprzestało wykonywania kary śmierci na rzecz metod resocjalizacyjnych. Uargumentowane zostało to wstąpieniem do grona państw reprezentujących wartości uznawane za bliskie cywilizacji europejskiej. Polska niedługo po wprowadzeniu tej ustawy wstąpiła do grona wspólnot reprezentujących wspólne interesy tj. m.in. Unii Europejskiej, NATO, ONZ, WHO. Polska reprezentuje swoje interesy również w organizacjach pozarządowych, zajmujących się szeroko rozumianą walką o prawa człowieka, w tym w Amnesty International.

Według danych Amnesty International, ogłoszonych w 1997 roku, w prawie połowie państw na świecie kara śmierci nie obowiązuje lub nie jest faktycznie wykonywana. Do 1998 r. karę śmierci zniosło 167 państw, 14 innych zasądza ją jedynie za zbrodnie wojenne, a w 24 państwach zaprzestano straceń w praktyce, mimo jej istnienia w wewnętrznych ustawodawstwach.

System resocjalizacji jako alternatywa dla stosowania kary śmierci

Najstarsze formy kary miały za zadanie eliminację przestępcy, tak, żeby nie zagrażał ponownie społeczeństwu. Dopiero w XIX wieku filozofia karania uległa zmianie. Przejście od eliminacji do prewencji zapoczątkowali Cesare Beccaria i Jeremy Bentham. Pod koniec XIX wieku uznano, iż współdziałanie administracji więzień z instytucjami zewnętrznymi może być pomocne w osiągnięciu celów kary pozbawienia wolności . Przez system resocjalizacyjny należy rozumieć zespół metod i zasad postępowania resocjalizacyjnego, które odbywają się w określonych warunkach organizacyjnych i którego realizacja ma się przyczynić do zmiany osobowości więźnia w obszarze jego postaw, co z kolei ma spowodować, że nie zechce on popełnić kolejnego przestępstwa, podejmując wysiłki w celu readaptacji i reintegracji społecznej . W zakładzie karnym proces resocjalizacji przeprowadzany jest między innymi w obszarze psychologicznego oddziaływania. W jego obrębie znajduje się proces dokonywania zmian w świadomości osadzonego, co do szkodliwości społecznej czynu przez niego popełnionego. W procesie resocjalizacji dokonuje się także zmiana w różnorodnych funkcjach psychicznych skazanego, np. w budowaniu i utrwalaniu w nim poczucia odpowiedzialności bądź podejmowane są próby zmiany całej osobowości. Proces taki polega także na budowaniu i utrwalaniu społecznej dyscypliny, społecznie akceptowanych postaw, kultury życia codziennego i szacunku dla innych.

W Polsce resocjalizacja pojawiła się niedawno, a w jej stosowaniu pomocne są fundacje stworzone z myślą o pomocy więźniom tj.: „Nowa droga”, Program „Anioł Stróż” realizowany przez Fundację „Sławek”, Fundacja „Dom Kultury”. Również nowe regulacje rozszerzają program „Praca dla więźniów”, który umożliwia resocjalizację osadzonych i sprzyja ich readaptacji w społeczeństwie. Dzięki temu programowi, który od kilku lat jest z powodzeniem realizowany w polskich zakładach karnych, obecnie pracuje aż 96% zdolnych do pracy osadzonych. Przed 2016 r. odsetek pracujących więźniów wynosił zaledwie 36%, można więc mówić o gigantycznej zmianie na lepsze. Więźniowie są zatrudniani w portach i w kopalniach, pomagają przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych, mogą też pracować na terenie jednostki penitencjarnej, w której odbywają karę pozbawienia wolności. Zatrudnienie pozwala im na spłatę zobowiązań, sprzyja też podniesieniu kwalifikacji, co ułatwia późniejszy powrót do normalnego życia i znalezienie pracy na wolności . Termin i metody resocjalizacji pojawiły się na przełomie XIX i XX wieku. Są one we wczesnym stadium rozwoju i badań, jednak istnieje duże prawdopodobieństwo, że resocjalizacja rzuci nowe światło na zasadniczość kary śmierci, jak i na cały system karny. Z punktu widzenia postawionej na wstępie tezy, metody resocjalizacyjne są skutecznym sposobem na walkę z przestępczością.

Zakończenie

W kodeksie karnym kara śmierci określana jest jako najwyższy wymiar kary. W teorii prawa karnego w wielu państwach jest uznawana za niehumanitarną i anachroniczną, ponieważ jest niezgodna z prawami człowieka i z szeroko pojętymi wartościami humanistycznymi. Przecież pojęcie „sprawiedliwa kara” nie oznacza kary śmierci. Kara śmierci pozbawiająca życia skazanego jest niehumanitarna i nieodwracalna, a przecież zawsze istnieje ryzyko pomyłki i skazania na karę niewinnego człowieka, ponieważ żaden system karny nie jest nieomylny. Kara śmierci uniemożliwia resocjalizację skazanego i przywrócenia go społeczeństwu oraz rodzinie. Należy podkreślić, że prowadzone w wielu krajach badania nie wykazały, aby ta sankcja w istotny sposób ograniczała liczbę popełnianych przestępstw. Trzeba też nadmienić, że skutkiem stosowania kary śmierci jest brak poszanowania życia innej osoby. Osobie skazanej na karę śmierci nie zależy na przestrzeganiu norm prawnych, więc nie poddaje się resocjalizacji. I w końcu kara śmierci powoduje cierpienie zarówno rodzin ofiar zbrodni, jak i bliskich więźniów skazanych na tę karę, mnożąc poszkodowanych. Biorąc pod uwagę wymienione argumenty, kara śmierci nie powinna być wykonywana, ponieważ jest niezgodna z prawami człowieka i niehumanitarna.

Bibliografia

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483).
• Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Rzym, 4 listopada 1950 roku.
• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, 10 grudnia 1948.
• Jurczyk M., Jędryszek-Geisler A., Orzecznictwo kary śmierci jako element polityki karnej w wybranych państwach świata na przełomie XIX i XX wieku, Polski Uniwersytet na Obczyźnie w Londynie Zeszyty Naukowe, Seria Trzecia 2019, s. 65-87.
• Karyś A., Różnorodność ujęć resocjalizacji osadzonych w zakładzie karnym, Częstochowa 2018.
• Lesiński B., Rozwadowski W., Historia prawa, Warszawa-Poznań 1985.
• Machel H., Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna, Gdańsk 2003.

---

O autorze