Bośnia i Hercegowina: wybory w ustroju, który wyklucza część obywateli

4 października 2026 wyborcy w Bośni i Hercegowinie obsadzą trzyosobową Prezydencję państwa, Izbę Reprezentantów, prezydenta i dwóch wiceprezydentów Republiki Serbskiej, zgromadzenia obu jednostek oraz dziesięć zgromadzeń kantonalnych. Uprawnionych jest 3 414 364 osoby, z czego 48 074 głosuje za granicą; zarejestrowano 75 partii, 29 koalicji i czterech kandydatów niezależnych. Głosowanie odbywa się w ustroju, który od trzydziestu lat nie zmienił się w żadnym punkcie poza jednym, a od siedemnastu lat pozostaje w sprzeczności z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Konstrukcja z Dayton

Konstytucja Bośni i Hercegowiny jest aneksem czwartym do porozumienia pokojowego podpisanego w Paryżu 14 grudnia 1995 r. Państwo składa się z Federacji Bośni i Hercegowiny, Republiki Serbskiej oraz Dystryktu Brczko, wpisanego do konstytucji jedyną przyjętą do dziś poprawką z 2009 r. Federacja dzieli się dodatkowo na dziesięć kantonów z własnymi zgromadzeniami.

Prezydencja liczy trzech członków: Boszniaka i Chorwata wybieranych w Federacji oraz Serba wybieranego w Republice Serbskiej. Przewodnictwo rotuje co osiem miesięcy. Każdy z członków może uznać decyzję organu za niszczącą żywotny interes swojej jednostki, a jeśli w ciągu dziesięciu dni potwierdzą to dwie trzecie posłów parlamentu tej jednostki, decyzja nie wchodzi w życie.

Izba Reprezentantów ma 42 posłów, z czego dwie trzecie wybiera Federacja, a jedną trzecią Republika Serbska. Izba Narodów liczy piętnastu delegatów wskazywanych pośrednio: po pięciu Boszniaków, Chorwatów i Serbów. Delegaci jednego narodu mogą uznać projekt za niszczący ich żywotny interes, a wtedy do uchwalenia potrzeba większości w każdym z trzech klubów; spór o dopuszczalność takiej deklaracji rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny. Obok tego działa głosowanie jednostkowe: akt nie przechodzi, jeśli przeciw jest dwie trzecie lub więcej posłów z jednej jednostki.

Nad całością czuwa Wysoki Przedstawiciel, wyposażony od grudnia 1997 r. w uprawnienia bońskie, czyli prawo wydawania wiążących decyzji, narzucania i uchylania ustaw oraz odwoływania funkcjonariuszy publicznych. Christian Schmidt ogłosił rezygnację 11 maja 2026 r. i opuścił urząd 1 lipca; obowiązki przejął Amerykanin Louis J. Crishock. Rosja od lipca 2021 r. nie bierze udziału w Radzie Sterującej Rady Wdrażania Pokoju i nie uznaje legitymacji urzędu.

Rok, w którym Republika Serbska wybierała prezydenta trzy razy

Kampania 2026 r. wyrosła z kryzysu, który zaczął się wyrokiem. Sąd Bośni i Hercegowiny uznał 26 lutego 2025 r. Milorada Dodika winnym niewykonania decyzji Wysokiego Przedstawiciela i skazał go na rok pozbawienia wolności oraz sześć lat zakazu sprawowania urzędu prezydenta Republiki Serbskiej. Panel apelacyjny utrzymał skazanie 1 sierpnia, Centralna Komisja Wyborcza odebrała Dodikowi mandat 6 sierpnia, karę więzienia zamieniono 12 sierpnia na grzywnę 36 500 marek, a 18 sierpnia mandat wygasł ostatecznie.

Przedterminowe wybory prezydenta jednostki odbyły się 23 listopada 2025 r. Siniša Karan ze Socjaldemokratycznego Związku Niezależnych Socjaldemokratów zdobył 50,3 procent głosów przeciw 48,37 procent Branka Blanušy z Serbskiej Partii Demokratycznej, przy frekwencji niespełna 36 procent, o osiemnaście punktów niższej niż trzy lata wcześniej. Komisja unieważniła 24 grudnia wyniki w 136 lokalach w siedemnastu gminach. Powtórzone głosowanie 8 lutego 2026 r. przyniosło frekwencję 49,51 procent i utrzymało przewagę Karana o około jedenaście tysięcy głosów; zaprzysiężono go 17 lutego, na dokończenie kadencji Dodika. Krajowa koalicja obserwacyjna „Pod lupom” udokumentowała przy powtórce presję na wyborców, organizowany transport do lokali i naruszenia tajności głosowania.

Waszyngton zniósł sankcje wobec Dodika, jego rodziny i współpracowników 29 października 2025 r., odwracając decyzje z 2022 i ze stycznia 2025 r.; Wielka Brytania swoje utrzymała. Mandat misji EUFOR Althea, liczącej około 1100 żołnierzy, Rada Bezpieczeństwa przedłużyła jednogłośnie rezolucją 2795 z 31 października 2025 r.

Kto jest wykluczony

Kandydować na Prezydencję i zasiadać w Izbie Narodów mogą wyłącznie osoby deklarujące przynależność do jednego z trzech narodów konstytucyjnych. Obywatel, który deklaruje się jako Żyd, Rom albo po prostu Bośniak bez przymiotnika etnicznego, pozostaje wyborcą, lecz nie kandydatem. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł to za niezgodne z konwencją w sprawie Sejdić i Finci w 2009 r., potem w sprawach Zornić i Šlaku. Wyrok nie został wykonany do dziś, a wybory 4 października przeprowadza się na starych zasadach.

Linia orzecznicza osłabła w 2025 r. Wielka Izba Trybunału uznała 25 czerwca skargę Slavena Kovačevicia za niedopuszczalną, wskazując między innymi, że wybory pośrednie do Izby Narodów pozostają poza zakresem artykułu 3 protokołu pierwszego. Komentatorzy odczytali to jako cofnięcie presji, którą Strasburg wywierał na Sarajewo od piętnastu lat. Komisja Europejska w raporcie z 4 listopada 2025 r. stwierdziła brak postępów w najważniejszych obszarach i „oznaki zawłaszczenia państwa na wszystkich szczeblach”, przypominając, że reforma konstytucyjna zapewniająca równość polityczną jest warunkiem dalszej drogi do Unii. Bośnia i Hercegowina ma status kandydata od grudnia 2022 r., a Rada Europejska zgodziła się na otwarcie negocjacji w marcu 2024 r. – formalnie ich nadal nie otwarto.

Nowe procedury, stare podziały

Wybory 2026 r. są pierwszymi, w których biometryczna identyfikacja wyborców i skanery kart obejmują cały kraj. Umowę z konsorcjum Smartmatic podpisano 18 maja 2026 r., rozstawiono około dwunastu tysięcy urządzeń, koszt przedsięwzięcia to około 74,5 miliona marek. O wyniku rozstrzyga wyłącznie ręczny przelicz, a przy awarii trwającej dwie godziny lub dłużej komisja wraca do procedury standardowej. Nowelizacja narzucona dekretem Wysokiego Przedstawiciela 26 marca 2024 r. obniżyła liczbę możliwych głosów preferencyjnych z piętnastu do trzech, oddała komisji wyborczej mianowanie przewodniczących obwodów z bezpartyjnych zgłoszeń i uregulowała kampanię w mediach społecznościowych. Listy muszą zawierać co najmniej 40 procent kandydatów każdej płci.

Po stronie partyjnej kampania przyniosła dwie zmiany. Opozycja Republiki Serbskiej uzgodniła 9 lipca 2026 r. wspólnych kandydatów, Blanušę na prezydenta jednostki i Marinka Božovicia na serbskiego członka Prezydencji, przy czym Draško Stanivuković wycofał własne zgłoszenie. W Federacji rozpadła się koalicja Trojka: 17 czerwca Narod i Pravda poszła do wyborów w osobnym porozumieniu, a Socjaldemokratyczna Partia Nermina Nikšicia podpisała odrębną umowę z Partią Działania Demokratycznego. Chorwacka Wspólnota Demokratyczna Dragana Čovicia wystawiła na Prezydencję Darijanę Filipović, uzasadniając to tym, że przez osiem lat chorwackiego członka wybierali głosami wyborcy z większości boszniackiej.

Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE otworzyło pełną misję obserwacyjną 20 sierpnia 2026 r. pod kierunkiem Tany de Zulueta: trzynastu ekspertów w Sarajewie, 26 obserwatorów długoterminowych od 28 sierpnia i 300 krótkoterminowych na dzień głosowania. Wstępne ustalenia misja przedstawi 5 października. Rekomendacje, jakie sformułuje, dołączą do listy, którą Sarajewo zbiera od 2009 r.

---

O autorze