Książka Marcina Kąckiego Chłopcy. Idą po Polskę, opublikowana w gorącym okresie przedwyborczym 2023 roku, stanowi interesujące studium reporterskie, które na gruncie nauk o polityce otwiera przestrzeń do dyskusji nad zjawiskiem personalizacji władzy, mechanizmami sukcesji przywództwa oraz dynamiką partii typu anti-establishment. Choć warsztat autora osadzony jest przede wszystkim w tradycji reportażu uczestniczącego i publicystyki społeczno-politycznej, zawarty w książce materiał faktograficzny pozwala na pogłębioną analizę z perspektywy teorii partii politycznych, socjologii polityki oraz krytycznej analizy dyskursu.
Semantyka tytułu: infalizacja jako narzędzie delegitymizacji
Punktem wyjścia do politologicznej dekonstrukcji dzieła jest jego warstwa symboliczna. Tytułowy termin „chłopcy” nie funkcjonuje jedynie jako zabieg stylistyczny czy publicystyczny skrót myślowy. W kategoriach socjologii polityki mamy tu do czynienia ze świadomym zabiegiem infantylizacji podmiotu politycznego.
Odebranie badanemu środowisku atrybutu dojrzałości politycznej (maturity) i sprowadzenie go do kategorii niedojrzałych emocjonalnie aktorów pozwala autorowi zarysować kontrast między deklarowaną powagą walki o władzę państwową a dysfunkcyjną, subkulturą męsko-centryczną. Jest to klasyczny mechanizm delegitymizacji formacji politycznej poprzez wskazanie na jej strukturalną niezdolność do pełnienia funkcji państwotwórczych i kompromisowości niezbędnej w demokracji parlamentarnej.
Janusz Korwin-Mikke: przywództwo charyzmatyczne, neopatrymonializm i kryzys sukcesji
Wbrew sugerowanemu przez część odbiorców szerokiemu spojrzeniu na całą Konfederację Wolność i Niepodległość, publikacja Kąckiego w znacznej mierze skupia się na figurze Janusza Korwina-Mikkego. W kategoriach typologii przywództwa Maksa Webera, Kącki dekonstruuje przypadek charyzmy spetryfikowanej. Korwin-Mikke jawi się jako tradycjonalistyczno-charyzmatyczny autokrata, wokół którego przez dekady funkcjonował swoisty „dwór polityczny” oparty na relacjach klientelistycznych, a wręcz neopatrymonialnych (co uwidacznia obecność powiązań familijnych na listach wyborczych).
Autor celnie diagnozuje paradoks tego przywództwa:
- Dyskurs subwersywny jako bariera sufitu wyborczego: Stosowana przez lidera retoryka – operująca skrajną prowokacją, łamaniem norm poprawności politycznej i tabu obyczajowego – z jednej strony cementowała twardy, tożsamościowy elektorat protestu, z drugiej zaś stanowiła strukturalną barierę dla koalicyjności i ekspansji do politycznego mainstreamu.
- Kryzys sukcesji i emancypacja frakcyjna: Zarysowany w książce konflikt pokoleniowy odzwierciedla przejście od fazy charyzmatycznej sekty politycznej do zinstytucjonalizowanego kartelu wyborczego. Młodsza frakcja (reprezentowana m.in. przez Sławomira Mentzena czy Przemysława Wiplera) dąży do tzw. „odkorwinienia” wizerunku: zamiany nieprzewidywalnego radykalizmu na nowoczesny marketing polityczny, technokratyczny antysystemizm oraz formaty platform społecznościowych (TikTok, YouTube).
Eklektyzm ideologiczny: synkretyzm prawicowego populizmu
Druga część publikacji dotyka istotnego problemu politologicznego: wewnętrznej koherencji koalicji tworzących Konfederację. Kącki ilustruje formację nie jako spójny blok ideowy, lecz jako synkretyczny tygiel ideologiczny, w którym dochodzi do instrumentalnej hybrydyzacji:
- wolnorynkowego libertarianizmu / anarchokapitalizmu
- radykalnego nacjonalizmu i integralnego etnocentryzmu
- katolickiego integryzmu i monarchizmu.
Taka konfiguracja – z politologicznego punktu widzenia – funkcjonuje w oparciu o negatywną tożsamość konstytutywną: jednoczy ją wspólny wróg (etatyzm, establishment III RP, instytucje unijne, postulaty progresywistyczne), a nie pozytywny program ustrojowy. Kącki akcentuje chwiejność tej konstrukcji, wykazując, że pod powierzchnią antysystemowej narracji kryje się głęboki chaos organizacyjny i nieprzystawalność postulatów.
Przemoc symboliczna i relacje władzy
Znamienne w narracji Kąckiego jest odsłonięcie mechanizmów socjalizacji politycznej wewnątrz opisywanego ugrupowania. Relacje interpersonalne, marginalizacja kobiet w strukturach decyzyjnych oraz język redukujący partnerów społecznych do ról podrzędnych wskazują na silne zakorzenienie w formacie patriarchalno-reakcyjnym.
Z perspektywy teorii konfliktów klasowych i kulturowych, pojawiająca się wśród czytelników analogia do mechanizmów buntu przeciwko uprzywilejowanym elitom (np. w odniesieniu do motywów z powieści społeczno-krytycznych) okazuje się trafna: działacze opisywani przez Kąckiego kreują się na kontrelitę walczącą z liberalną hegemonią kulturową, podczas gdy sami powielają wzorce wykluczające i hierarchiczne.
Ocena metodologiczna i wkład poznawczy
Z punktu widzenia warsztatu politologicznego praca Kąckiego posiada zarówno wyraźne walory, jak i metodologiczne ograniczenia:
| Atuty poznawcze | Ograniczenia badawcze |
| Głęboka rekonstrukcja mikropolityki: Wgląd w nieformalne sieci zależności, koterie i obyczajowość wewnątrzpartyjną. | Redukcjonizm personalny: Koncentracja na ekscentryzmie Korwin-Mikkego kosztem głębszej analizy strukturalnych przyczyn poparcia dla skrajnej prawicy w Polsce. |
| Identyfikacja dynamiki sukcesyjnej: Trafne uchwycenie procesu wypychania lidera-założyciela na margines partii. | Afektywność narracji: Zastosowanie konwencji satyryczno-ironicznej, co zbliża pozycję do publicystyki tożsamościowej, osłabiając rygor obiektywizmu badawczego. |
Konkluzje
Chłopcy. Idą po Polskę nie są systematyczną monografią politologiczną, lecz żywym studium antropologii politycznej polskiej prawicy radykalnej. Kącki z reporterską dociekliwością ukazuje moment graniczny formacji: przejście od fazy sekciarskiego ruchu protestu kierowanego przez charyzmatycznego „króla bez ziemi” do pragmatycznego przedsiębiorstwa politycznego walczącego o trwałe zakorzenienie w systemie partyjnym. Książka stanowi cenne, choć wymagające metodologicznego zdystansowania źródło do badań nad polskim populizmem prawicowym i komunikacją polityczną okresu transformacji cyfrowej.
Karol Bancerz
Wydawca
Doktorant nauk o polityce i administracji UKSW. Politolog, europeista, dziennikarz specjalizujący się w zagadnieniach związanych z wykorzystaniem AI w polityce. Naukowo zajmuje się analizą dyskursu, propagandą, bańkami…
