W polskiej debacie publicznej i historiografii od lat dominuje fascynacja dychotomicznym podziałem dawnego społeczeństwa na magnacki dwór i pańszczyźnianą wieś. Ostatnia fala zwrotu ludowego ugruntowała narrację o relacji pan–niewolnik, w której polska tożsamość jawi się jako pęknięta między wyzyskiwaczy a wyzyskiwanych. Tymczasem Maciej Falkowski w książce „Ślachta. Historie z podlasko-mazowieckiego pogranicza" proponuje spojrzenie z zupełnie innej perspektywy, rozbijając ten wygodny schemat. Zabiera czytelnika na pogranicze Mazowsza i Podlasia, do krainy drobnej szlachty zagrodowej i zaściankowej. To fascynujący, rzetelnie udokumentowany reportaż uczestniczący i mikrogenealogia społeczna, w której najważniejszym bohaterem okazuje się nie oręż czy rodowe sygnety, lecz niewidzialna, niezwykle trwała granica wewnętrzna – linia podziału, która mimo zaborów, wojen, PRL-u i transformacji ustrojowej nader często postrzegana jest jako istniejąca do dziś.
Centralną osią rozważań Falkowskiego jest fenomen granicy, która nie została wytyczona traktatami mocarstw ani dekretami administracyjnymi, lecz wyorana na miedzy i zakorzeniona w ludzkiej świadomości. Na Mazowszu i Podlasiu podział ten nie przebiegał wzdłuż wielkich rzek czy pasm górskich, ale dzielił wsie oddalone od siebie o zaledwie kilkaset metrów. Po jednej stronie drogi leżała „okolica” szlachecka, po drugiej – wieś włościańska, chłopska. Choć materialny status zagrodowego szlachcica bywał niemal identyczny ze statusem chłopa, a obaj musieli własnoręcznie pracować na roli od świtu do zmierzchu, przepaść mentalna i kulturowa okazywała się nie do zasypania.
Falkowski z reporterską wnikliwością rekonstruuje anatomię tej separacji. Przedstawia świat, w którym przez pokolenia rygorystycznie przestrzegano tabu mezaliansów – małżeństwo z przedstawicielem wsi włościańskiej traktowano niemal jak zdradę stanu i splamienie rodowej czystości. Ta wewnętrzna granica manifestowała się w najdrobniejszych detalach codzienności: w układzie ławek w kościele parafialnym, w wyznaczaniu osobnych kwater na cmentarzach, w odmiennym ubiorze, a przede wszystkim w języku. Fonetyczny zapis „ślachta”, utrwalony w tytule książki, to nie tylko dialektalna ciekawostka, lecz twardy emblemat tożsamościowy. Zdumiewa fakt, jak skutecznie ów mechanizm izolacji chronił drobnoszlachecką dumę przed degradacją do pozycji „chama”, nawet wtedy, gdy cały majątek rodu mieścił się na kilku morgach piaszczystej ziemi.
Kluczowy dla zrozumienia książki jest wątek historycznej odporności tych podziałów na wszelkie próby zewnętrznej unifikacji. Kiedy ziemie I Rzeczypospolitej zostały rozdarte przez zaborców, drobna szlachta podlaska i mazowiecka znalazła się w orbicie imperialnej polityki caratu. Władze rosyjskie podjęły systematyczne próby wykorzenienia tego etosu, wprowadzając rygorystyczne procedury legitymacyjne, w wyniku których setki tysięcy ubogich szlachciców pozbawiono formalnego szlachectwa i zdegradowano do statusu jednodworców lub mieszczan. Paradoksalnie, represje te nie zatarły poczucia wyższości, a jedynie zepchnęły je w sferę mitu i rodzinnej pamięci, hartując opór wobec obcej władzy.
Ani późniejsze scalenie ziem w granicach II Rzeczypospolitej, ani powojenna polityka Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – nastawiona przecież na radykalną homogenizację społeczeństwa i likwidację reliktów feudalizmu – nie zdołały zasypać tego rowu. Choć zlikwidowano formalne przywileje, a edukacja powszechna i industrializacja przemieszały populację, dawna mentalność przetrwała w enklawach pamięci. Falkowski pokazuje, że wschodnia Polska nie stanowi jednolitego monolitu, jak chciałby to widzieć uproszczony podział na Polskę A i Polskę B. Pod tą powierzchnią tętni mozaika mikrogranic, gdzie poczucie przynależności do szlacheckiego gniazda bywa silniejszym punktem odniesienia niż przynależność do współczesnej klasy średniej czy rolniczej.
Współczesne rozdziały książki pokazują, że ta dawna granica rzuca długi cień na XXI wiek. Przekłada się na specyficzny stosunek do państwa, nieufność wobec ingerencji z zewnątrz, głęboki konserwatyzm, przywiązanie do tradycji religijnej, a także na dzisiejszą geografię wyborczą. Szlachectwo opisane przez Falkowskiego dawno utraciło moc sprawczą w wymiarze prawnym czy ekonomicznym, lecz nadal funkcjonuje jako kapitał symboliczny, filtr poznawczy i źródło godności w zderzeniu z procesami modernizacyjnymi.
„Ślachta” to lektura wybitnie potrzebna, przynosząca powiew świeżości w debacie o polskiej tożsamości. Maciej Falkowski unika zarówno nostalgicznego mitologizowania „pańskiej Polski”, jak i publicystycznego potępiania prowincjonalnego partykularyzmu. Zamiast tego daje głęboko humanistyczny portret ludzi uwięzionych i zarazem ocalonych przez pamięć przodków. Ostateczny wniosek płynący z książki jest uderzający: najtrwalsze granice wewnątrz państwa to nie kordony wyrysowane przez carskich generałów czy granice województw, lecz niewidzialne linie wyryte w świadomości mieszkańców, które potrafią przetrwać stulecia na z pozoru pustej miedzy.
Karol Bancerz
Wydawca
Doktorant nauk o polityce i administracji UKSW. Politolog, europeista, dziennikarz specjalizujący się w zagadnieniach związanych z wykorzystaniem AI w polityce. Naukowo zajmuje się analizą dyskursu, propagandą, bańkami…
