W polskiej naukowej i publicystycznej refleksji nad transformacją ustrojową po 1989 roku rzadko udaje się zachować zdrowy balans między warsztatem analitycznym historyka a dynamicznym, politologicznym oglądem współczesności. Książka O dwóch takich, co podzieliły Polskę – będąca zapisem rozmowy, którą z prof. Antoniem Dudkiem przeprowadziła Natalia Kołodyńska-Magdziarz – stanowi w tym kontekście pozycję wyjątkową. Choć wydana w formie przystępnego wywiadu-rzeki, daleko jej do doraźnej publicystyki. To dojrzała diagnoza strukturalna polskiego systemu partyjnego, która wnosi istotny wkład do rodzimych nauk o polityce.
Anatomia polaryzacji: od koncyliacji do trwałych okopów
Tytułowi „dwaj drastyczni” polskiej sceny politycznej – Donald Tusk i Jarosław Kaczyński – stają się w narracji prof. Dudka czymś więcej niż tylko liderami rywalizujących obozów. Są oni personifikacją głębszego procesu, który autor określa mianem konsolidacji polaryzacji negatywnej.
Z perspektywy politologicznej największą wartością książki jest bezwzględne obnażenie mechanizmów, za pomocą których polski system partyjny ewoluował od rozproszonego pluralizmu lat 90. XX wieku w stronę stabilnego, trwałego duopolu Platformy Obywatelskiej i Prawa i Sprawiedliwości. Dudek precyzyjnie rekonstruuje momenty zwrotne tej ewolucji – od rozczarowania rządami akcelerującymi reformy, przez eksperymenty z nowymi formacjami (jak Ruch Palikota czy Nowoczesna), aż po zacementowanie podziału kulturowo-tożsamościowego. Autor pokazuje, jak polska scena polityczna porzuciła spór programowy na rzecz plemiennej mobilizacji, w której negatywna motywacja elektoratów („głosuję przeciwko X”) stała się silniejsza niż pozytywna akceptacja programu.
Dla badacza polityki książka Dudka i Kołodyńskiej-Magdziarz jest użyteczna z kilku kluczowych powodów:
- Krytyka „myślenia państwowego” i instytucjonalizmu: autor konsekwentnie rozlicza polską klasę polityczną z niedoborów instytucjonalnych oraz braku długofalowej strategii rozwoju państwa. Wskazuje, że polska polityka – niezależnie od barw rządzących – cierpi na chroniczną krótkowzroczność, podporządkowaną cyklom wyborczym i bieżącym sondażom.
- Kultura polityczna i behawioryzm elit: Dudek, łącząc perspektywę historyka idei z politologicznym behawioryzmem, analizuje psychologiczne i pokoleniowe uwarunkowania działań kluczowych aktorów. Zamiast uproszczonego moralizatorstwa proponuje chłodny rachunek kalkulacji politycznych, pokazując, dlaczego określone decyzje były racjonalne z punktu widzenia przetrwania partii, choć destrukcyjne dla spójności wspólnoty politycznej.
- Kontekst zewnętrzny a dynamika wewnętrzna: szczególnie cenne w strukturze książki jest osadzenie rodzimego konfliktu w szerszej perspektywie międzynarodowej – m.in. w obliczu wyzwań geopolitycznych, takich jak wybuch wojny w Ukrainie. Autor stawia fundamentalne pytanie o to, na ile wewnętrzna polaryzacja osłabia zdolność państwa do reagowania na kryzysy egzystencjalne, a na ile struktury państwowe wykazują odporność pomimo permanentnego klinczu elit.
Walory i ograniczenia formy
Z punktu widzenia wymogów stawianych literaturze naukowej, format wywiadu-rzeki siłą rzeczy narzuca pewne ograniczenia. Publikacja nie jest opatrzona rygorystycznym aparatem pojęciowym ani obszerną bibliografią przypisów, co mogłoby rozczarować ortodoksyjnych metodologów. Z perspektywy dydaktycznej i popularyzatorskiej jest to jednak zaleta: skomplikowane procesy dezintegracji instytucjonalnej, meandry zmian ordynacji wyborczych czy ewolucja struktur gabinetowych zostały przedstawione w sposób klarowny, klarownie uporządkowany i wolny od akademickiego żargonu.
Natalia Kołodyńska-Magdziarz jako współrozmówczyni zasługuje na uznanie za umiejętne prowadzenie wywodu – jej pytania nie mają charakteru biernego tła, lecz stymulują autora do pogłębiania tez, zmuszając do unikania publicystycznych skrótów myślowych.
Podsumowanie
Książka O dwóch takich, co podzieliły Polskę to lektura obowiązkowa nie tylko dla analityków życia publicznego, studentów politologii czy historii najnowszej, ale dla każdego obywatela poszukującego racjonalnego wyjaśnienia mechanizmów napędzających polską scenę polityczną ostatnich trzech dekad.
Profesor Antoni Dudek po raz kolejny udowadnia, że potrafi łączyć warsztat badawczy z publicystyczną przenikliwością, dostarczając gotowych hipotez badawczych, które powinny stać się punktem wyjścia do dalszych, pogłębionych studiów nad przyszłością polskiej demokracji deliberacyjnej. To synteza mądra, gorzka, ale pozbawiona defetyzmu – przypominająca, że stan polskiej polityki nie jest fatum, lecz sumą wyborów konkretnych ludzi piastujących władzę.
Karol Bancerz
Wydawca
Doktorant nauk o polityce i administracji UKSW. Politolog, europeista, dziennikarz specjalizujący się w zagadnieniach związanych z wykorzystaniem AI w polityce. Naukowo zajmuje się analizą dyskursu, propagandą, bańkami…
