7 lutego w Muzeum Narodowym, w Galerii Sztuki Średniowiecznej w Warszawie rozpoczął się pokaz Biblii Gutenberga, najdroższej książki świata, przechowywanej zazwyczaj w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Wystawa potrwa do 23 marca.
Technika druku
W połowie XV wieku Johann Gutenberg, obywatel Moguncji, który przez kilkanaście lat mieszkał również w Strasburgu, odnajduje technikę drukowania z ruchomych czcionek. Jego starania nie były nowatorskie, bo jeszcze w poprzednim tysiącleciu w Azji, Chinach oraz Korei były popularne różne drukowane techniki, ale także technologie. Tam też drukowano z ruchomych czcionek, jednak ta rewolucja nigdy do końca się tam nie przyjęła. W Europie przed Gutenbergiem również drukowano, ale w technice drzeworytu, czyli odbijano całe strony, w których zarówno tekst, jak i ilustracje, były wyrzynane w jednym drewnianym klocku. Technika, którą opracował Jan Gutenberg, była przełomowa. Nie tylko drukowano teksty teologiczne, ale powieści, romanse, karty do gier. Wynalazek Gutenberga pozwolił szybciej oraz taniej drukować książkę i ją składać.
Pierwotny nakład Biblii Gutenberga nie jest znany, ale uważa się, że było to około 180 egzemplarzy, z których większość drukowano na papierze, kilkadziesiąt wydrukowano na pergaminie i były to o wiele bardziej luksusowe woluminy. Biblia była drukowana w dwóch tomach. Z tego dość niewielkiego nakładu zachowało się mniej niż 50 egzemplarzy, z czego większość to dzisiaj pojedyncze zachowane tomy.
Egzemplarz z Pelplina
Interesującym i ważnym egzemplarzem jest ten przechowywany w muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. Jest on dwutomowy. Został zakupiony przez Mikołaja Chrapickiego, biskupa chełmińskiego. Jego historia rozpoczęła się w 1502 roku, kiedy to został ofiarowany Konwentowi Franciszkanów Obserwantów w Lubawie. Wcześniej w Lubece został oprawiony w warsztacie introligatora Henryka Costera. Warto pamiętać, że inicjały oraz ozdobne filigrany, którymi ozdobione są poszczególne karty Biblii, zostały wykonane ręcznie na modłę średniowieczną. Jedynie tekst podstawowy, Biblia, której tekst ułożony jest w dwóch kolumnach, została wydrukowana z ruchomych czcionek.
Średniowiecze-epoka obrazu
Średniowiecze było epoką obrazu. Jednak przyglądając się średniowiecznym obrazom tablicowym, możemy zauważyć, że częstym rekwizytem była właśnie książka. W polu obrazowym widać często napisy. W specjalnie wydzielonej ścieżce w Muzeum można przyjrzeć się temu zagadnieniu. W rozmaitych funkcjach i formach. W Galerii Sztuki średniowiecznej są przedstawione zarówno proste, zwykłe kodeksy, jak i przedmioty oprawione, które są niezwykle bogato zdobione. Drugim tematem poruszanym na wystawie jest ikonografia. Szczególnie widoczna w scenie „Zaśnięcia” oraz „Zwiastowania NMP”. Trzecim tematem są inskrypcje, ich występowanie oraz formy w Galerii Sztuki Średniowiecznej. Odnajdziemy wśród nich alfabet grecki oraz hebrajski, a także niemiecki. Ostatnie zagadnienie, jakie porusza wystawa. to wpływ grafiki na kształtowanie kompozycji w późnym średniowieczu oraz wczesnej nowożytności. Praktyką warsztatową dawnych mistrzów było korzystanie z odbitek drzeworytniczych i miedziorytniczych.
Ucieczka Biblii
W XIX wieku egzemplarz trafia do Seminarium Duchownego w Pelpinie, gdzie zostaje zidentyfikowany jako Biblia Gutenberga. W 1939 roku polskie władze zdecydowały o wywozie Biblii na Wyspy Brytyjskie. Tego zadania podjął się 18 czerwca 1940 r. Zygmunt Góra, kapitan statku handlowego ,,Chorzów”. Profesor Estreicher wspomina: „Opakowaną Biblię przywiązałem do deski i zaopatrzyłem odpowiednim napisem umieszczonym we flaszce. Było ryzyko, że niewielki statek handlowy zostanie zbombardowany przez Niemców”. Tak trafiła z portu w Bordeaux do piwnic ambasady w Londynie. Ma miejsce tam lekka ingerencja w Biblię. Strony księgi zostały ponumerowane ołówkiem przez bibliotekarza i te zapiski są na niej widoczne do teraz.W czerwcu 1940 Niemcy rozpoczęli naloty na Wielką Brytanię. Biblia zostaje przewieziona na statku „Batory” do kanadyjskiego państwowego archiwum. Jest tam do 1959, wtedy wraca do Polski wraz z innymi zabytkami. Nim jednak trafia do Pelpina przez kilka dni była eksponowana w Muzeum Narodowym w Warszawie. W rocznicę tego wydarzenia, 7 lutego 2025 r., rozpoczął się w MNW pokaz Biblii Gutenberga.
Autorki: Joanna Zalewska, Sandra Kozłowska