Za datę początkową utworzenia się systemu relacji międzynarodowych w Europie uznaje się umownie pokój westfalski z 1648 roku, który kończył wojnę trzydziestoletnią. Wzmocnił on zasady, takie jak równość, suwerenność czy nieinterwencja.
Od tego momentu pojęcie stosunków międzynarodowych zaczęto odnosić do relacji między narodami zorganizowanymi w formie państw. Już na przełomie XVIII wieku prawnicy zajmujący się prawem narodów mieli ogromny wpływ na rozwój terminu „międzynarodowy”. Wprowadzili oni koncepcję prawa międzynarodowego, które miało regulować relacje między państwami-narodami.
Rozwój pojęcia stosunków międzynarodowych i wkład myśli prawniczej
Angielski myśliciel oraz prawnik Jeremy Bentham, w swojej publikacji z 1789 roku pod tytułem „Wprowadzenie do zasad moralności i prawodawstwa”, zaproponował użycie pojęcia international law, prawo międzynarodowe na określenie relacji pomiędzy monarchami i obywatelami różnych państw. Warto jednak podkreślić, że była to propozycja terminologiczna, która nie została od razu powszechnie przyjęta. W praktyce jeszcze przez długi czas dominowało określenie law of nations (prawo narodów). W kolejnych latach termin stosunki międzynarodowe zyskał na znaczeniu dzięki dyplomacji, dokumentom międzynarodowym oraz analizom polityków. W ten sposób język i prawo zaczęły kształtować fundament nowego systemu, w którym państwa stały się głównymi aktorami sceny politycznej. Od samego początku relacje międzynarodowe były utożsamiane z interakcjami pomiędzy państwami.
Etapy rozwoju stosunków międzynarodowych od okresu przedwestfalskiego do późnowestfalskiego
Za symboliczny moment narodzin scentralizowanego państwa narodowego uznaje się zazwyczaj rok 1648, czyli zawarcie pokoju westfalskiego. Wydarzenie to traktowane jest jako punkt zwrotny w historii stosunków międzynarodowych. W zależności od tego, jak zmieniały się warunki funkcjonowania państw narodowych, badacze tacy jak Hedley Bull, Martin Wight oraz przedstawiciele tzw. szkoły angielskiej wyróżniają trzy etapy rozwoju relacji międzypaństwowych: okres przedwestfalski, westfalski oraz późnowestfalski. Każdy z nich odzwierciedla inne warunki strukturalne i ideowe, w których funkcjonowały państwa na arenie międzynarodowej.
Zasady suwerenności terytorialnej i równości państw jako fundament prawa międzynarodowego
Na podstawie umów zawartych w Münster i Osnabrück ustalone zostały zasady, które po raz pierwszy w tak jednoznaczny sposób formalnie uznały polityczną i prawną niezależność poszczególnych krajów oraz uprawnienia monarchów do samodzielnego zarządzania sprawami wewnętrznymi bez zewnętrznej ingerencji. Pokój westfalski składał się z dwóch odrębnych traktatów podpisanych osobno w Münster z Francją i w Osnabrück ze Szwecją. Razem tworzyły całość porozumienia kończącego wojnę trzydziestoletnią. Traktaty obejmowały również gwarancję dla państw katolickich i protestanckich. W ten sposób podważono wcześniejsze uniwersalne roszczenia do zwierzchności nad chrześcijańską Europą, jakie reprezentowali papież oraz cesarz rzymski. Traktaty westfalskie wprowadziły w praktyce możliwość dla każdego księstwa w obrębie Świętego Cesarstwa Rzymskiego do prowadzenia własnej polityki zagranicznej, nawiązywania sojuszy oraz gwarantowały swobodę wyznania, co stanowiło ważny krok w kierunku oddzielenia władzy świeckiej od kościelnej. W praktyce równość państw miała charakter głównie formalny.
W ten sposób kształtowała się zasada suwerenności terytorialnej, postrzegana jako jedyne prawo państwa do sprawowania władzy na swoim obszarze oraz do formułowania własnej polityki wewnętrznej i zagranicznej bez wpływu innych podmiotów. Pokój westfalski wprowadził także zasadę równości państw. W teorii każde z nich, bez względu na rozmiar czy siłę militarną, miało być traktowane jako równorzędny uczestnik międzynarodowych stosunków. To te zasady stały się później fundamentem prawa międzynarodowego publicznego, zakorzenionym w dyplomatycznej praktyce oraz w licznych traktatach, a ostatecznie potwierdzonym w Karcie Narodów Zjednoczonych w XX wieku.
Ilustracja tytułowa: „Traktat pokojowy w Münster” (Gerard ter Borch, 1648)