Po zakończeniu II wojny światowej Polska znalazła się w strefie wpływów Związku Radzieckiego, co miało ogromne znaczenie dla kształtu ustroju państwa. System polityczny, który zaczął się formować w latach 40., był podporządkowany zasadom socjalizmu i wzorowany na modelu radzieckim. Jednym z kluczowych elementów zmian ustrojowych było całkowite odejście od instytucji Senatu, który istniał w II Rzeczypospolitej jako izba wyższa parlamentu. W jego miejsce powołano jednokomorowy organ ustawodawczy – Sejm, a w określonych sytuacjach Zgromadzenie Narodowe, które pełniło głównie funkcje ceremonialne i symboliczne. Decyzja o likwidacji Senatu i utrzymaniu Zgromadzenia Narodowego w ograniczonej roli była bezpośrednio związana z ideologią państwa socjalistycznego, centralizacją władzy oraz brakiem realnego pluralizmu politycznego.
Tradycyjnie, w systemach parlamentarnych Senat pełni funkcję izby refleksji, której zadaniem jest ponowna analiza ustaw uchwalanych przez izbę niższą. Dodatkowo, Senat często reprezentuje różne grupy społeczne czy regiony, zapewniając szerszą perspektywę w procesie legislacyjnym. W II Rzeczypospolitej Senat pełnił rolę czynnika równoważącego władzę Sejmu i umożliwiał bardziej zróżnicowaną debatę polityczną. Jednak dla władz komunistycznych istnienie takiej instytucji było niepożądane, ponieważ oznaczałoby dodatkowy szczebel władzy, który mógłby stać się miejscem sporów czy choćby symbolicznej opozycji. Likwidacja Senatu była więc krokiem w kierunku pełnej centralizacji procesu ustawodawczego i podporządkowania go jednej partii – Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR).
Konstytucja z 22 lipca 1952 roku, która formalnie ugruntowała ustrój Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wprowadziła jednoizbowy parlament i przewidywała powstanie Zgromadzenia Narodowego. Było to ciało, które w teorii łączyło przedstawicieli narodu w ważnych momentach życia państwowego, takich jak wybór Rady Państwa, przyjmowanie szczególnie doniosłych uchwał czy zmiany w Konstytucji. Jednak w praktyce jego funkcje były bardzo ograniczone, a rzeczywista władza pozostawała w rękach kierownictwa PZPR. Zgromadzenie Narodowe istniało głównie po to, by stwarzać pozory demokratycznych procedur, a jego decyzje były de facto wcześniej ustalane przez partię.
Jednym z powodów utrzymania Zgromadzenia Narodowego była również potrzeba symbolicznego nawiązania do tradycji parlamentarnej sprzed wojny. Choć Senat został zlikwidowany, całkowite odejście od idei zgromadzenia przedstawicieli narodu mogłoby być zbyt drastyczne i źle odebrane na arenie międzynarodowej. Utrzymanie nazwy „Zgromadzenie Narodowe” pozwalało władzom PRL legitymizować swoje działania, przedstawiając państwo jako posiadające instytucje reprezentacyjne, nawet jeśli ich realne znaczenie było znikome.
Brak Senatu w PRL miał także wymiar praktyczny. System polityczny oparty na zasadzie centralizmu demokratycznego zakładał, że decyzje podejmowane na szczycie władzy partyjnej nie powinny być opóźniane czy podważane przez dodatkowe instytucje. Senat, którego zadaniem w II RP było m.in. wprowadzanie poprawek do ustaw i hamowanie pochopnych decyzji Sejmu, był z punktu widzenia władz komunistycznych zbędny, a wręcz niebezpieczny. Jego likwidacja uprościła proces legislacyjny i umożliwiła szybkie wprowadzanie zmian zgodnych z linią partii.
W praktyce Zgromadzenie Narodowe w czasach PRL było powoływane niezwykle rzadko i pełniło głównie funkcje uroczyste. Najczęściej zwoływano je przy okazji wyboru najważniejszych organów państwowych, jak Rada Państwa, lub przy podejmowaniu decyzji o szczególnym znaczeniu, np. związanych ze zmianami w Konstytucji. Była to więc instytucja o charakterze głównie formalnym, mająca potwierdzać, że w państwie socjalistycznym istnieje szeroka reprezentacja społeczeństwa.
Podsumowując, Zgromadzenie Narodowe bez Senatu w PRL było wynikiem świadomej polityki władz komunistycznych, zmierzającej do uproszczenia struktury państwa i podporządkowania jej zasadzie jedności władzy. Likwidacja Senatu miała na celu wyeliminowanie ewentualnych ośrodków niezależnej myśli politycznej, a także przyspieszenie procesu decyzyjnego w państwie zdominowanym przez jedną partię. Zgromadzenie Narodowe pełniło głównie funkcje symboliczne, stanowiąc element propagandowy, który miał sprawiać wrażenie, że Polska Ludowa zachowuje pewne elementy tradycji demokratycznej. W rzeczywistości jednak, w systemie, w którym PZPR sprawowała pełnię władzy, zarówno Sejm, jak i Zgromadzenie Narodowe były jedynie narzędziami w rękach partii, a ich działalność miała charakter fasadowy.