Budżet Unii
Wspólny budżet Unii Europejskiej (UE), finansowany jest w dużej części ok. 90% z tzw. „zasobów własnych”, które muszą pokryć roczne wydatki. Na obecna strukturę dochodów składają się w około 10-15% tradycyjne zasoby własne, czyli cła, opłaty rolnicze oraz opłaty wyrównawcze. Drugą składową, która odpowiedzialna jest za ok 10-15% dochodów, są składki wpłacane przez państwa członkowskie w oparciu o VAT (im większa gospodarka tym większy VAT, czyli większa składka). Trzecim i zarazem największym, bo odpowiadającym za 70 % wpływów, są tzw. „składki członkowskie”, pobierane w oparciu o wielkość dochodu narodowego brutto. Budżety roczne są ustalane przez Komisje Europejską w oparciu o długoterminowe plany finansowe, zwane też perspektywą finansową UE i zakładają wydatki poniesione w ramach Funduszy Europejskich i programów. Każdy roczny budżet wymaga zatwierdzenia jednomyślnie przez Radę, uwzględniając przy tym opinię Parlamentu Europejskiego oraz zostać ratyfikowany przez wszystkie państwa członkowie.
Fundusze dla Polski
W ostatnich latach pieniądze płynące z UE, stały się ważnym źródłem funduszy dla wszystkich szczebli samorządowych w kraju. Polska jest beneficjentem już czwartej perspektywy Funduszy Europejskich. Środki finansowe wykorzystywane są na realizację programów operacyjnych (takich jak regionalne Programy Operacyjne czy te związane z ochroną środowiska) oraz wspieranie i restrukturyzację stale rozwijającej się gospodarki. Fundusze stanowią nie tylko szanse na poprawę życia mieszkańców, ale są też skutecznym narzędziem rozwoju społeczno-gospodarczego jednostek samorządowych. Ich obecność zarówno w przestrzeni publicznej, ale i jednostek, stała się nieodłącznym narzędziem wspomagającym działania samorządów i lokalnych społeczności. Dofinansowania obejmują takie dziedziny życia jak: ochrona środowiska, ochrona zdrowia, edukacja, infrastruktura, rozwój cyfrowy oraz społeczny, migracje i bezpieczeństwo, restrukturyzacje i transformacje, rolnictwo i rybołówstwo.
Najważniejszym krokiem w efektywnym wykorzystaniu funduszy unijnych jest opracowanie programów dla poszczególnych regionów. Szczegółowe Opisy Priorytetów (SZOP), przygotowywane przez instytucje zarządzające programem operacyjnym dla danego województwa, mają za zadanie uszczegółowić i rozwinąć zapisy programów przedstawionych przez Komisję Europejską, tak aby stały się one kompendium wiedzy dla beneficjentów na temat możliwości i sposobu realizacji projektów w ramach poszczególnych programów operacyjnych. SZOP wprowadza podział typów projektów zaplanowanych w programie działań na dany okres, wskazuje, jakie instytucje pośredniczące w projektach będą odpowiedzialne za wdrażanie poszczególnych działań. Ponadto w dokumentach uwzględnione są informacje o tym jakie podmioty mogą ubiegać się o wsparcie, na jakie dofinansowanie mogą liczyć oraz jakie wskaźniki muszą zostać spełnione przy poszczególnych zadaniach. Dokumenty SZOP tworzone są w oparciu o 6 letnie perspektywy funduszy europejskich, dotychczas odnosiły się one do funduszy na lata 2007-2013, 2014-2020 oraz 2021-2027.
Lata 2006-2006
Wstępując do Wspólnoty w 2004 roku, Polska mogła liczyć na budżet z Funduszu na lata 2000-2006 w tym w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS), Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej oraz Finansowego Instrumentu Orientacji Rybołówstwa. Dokumentem określającym wrodzenie tych funduszy był Narodowy Plan Rozwoju 2004-2006 (NPR). Celem planu było rozwijanie gospodarki w oparciu o wiedzę i przedsiębiorczość, zdolnej do długofalowego, harmonijnego rozwoju, zapewniającego wzrost zatrudnienia i poprawę spójności społecznej, ekonomicznej i przestrzennej z UE na poziomie regionalnym i krajowym. Budżet NPR wyniósł 12,8 mld euro, a z tego tytułu dofinansowanie dostało 89 tys. projektów w tym z zakresu:
- ochrony zdrowia, wsparto 551 zakładów opieki zdrowotnej oraz zakupiono 9 tyś sztuk sprzętu medycznego
- kultury odrestaurowano 122 obiekty historycznie i zabytkowe a 296 obiektów infrastruktury kulturalnej i rekreacyjnej wybudowano lub zmodernizowano
- ochrony środowiska wybudowano 169 oczyszczalni ścieków, 10 787 km sieci kanalizacyjnych oraz 5 014 km sieci wodociągowej
- edukacji wybudowano 571 nowych obiektów sportowych, 69 3000 uczniów i studentów skorzystało z unijnych stypendiów, utworzono 20 tys. stanowisk komputerowych w szkołach, 231 obiektów zostało objętych wsparciem dydaktycznym i badawczym wybudowano 571 nowych obiektów sportowych
- transportu wybudowano 5 081 km dróg oraz 636 km torów kolejowych
- przedsiębiorczości i biznesu zainwestowano w 18,5 tys. przedsiębiorstw
Środki były rozdzielne w oparciu o „Podstawowe Wsparcie Wspólnoty 2004-2006”, dokument, który miał charakter strategii zawierającej zdefiniowane cele rozwojowe dla Polski.
Lata 2007-2013
W kolejnej perspektywie finansowej na lata 2007-2013, w której Polska mogła uczestniczyć od samego początku, było osiągniecie szczegółowych celów horyzontalnych. W tym zawierała się: poprawa jakości funkcjonowania instytucji publicznych oraz rozbudowa mechanizmów partnerstwa, poprawa jakości kapitału ludzkiego i zwiększenie spójności społecznej, budowa i modernizacja infrastruktury technicznej i społecznej, podniesienie konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw oraz polskich regionów. Dodatkowo cele zakładały wyrównanie szans rozwojowych i wspomaganie zmian strukturalnych na obszarach wiejskich. Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia (NSRP) określały bezpośrednie wytyczne określone przez Wspólnotę dla Polski. W oparciu o NSRP powstały Programu Operacyjne, które stały się narzędziem działania funduszy europejskich. Ponadto powstały Regionalne Programy Operacyjne, gdzie uwzględniono konkretne cele rozwojowe w oparciu o sprecyzowane potrzeby województw. W ramach polityki spójności Polska otrzymała w latach 2007-2013 około 67,3 mld euro co stanowiło 19,3% całego ówczesnego budżetu przeznaczonego na politykę spójności za tamten okres. Wtedy Polska korzystała z 3 funduszy, EFS, EFRR oraz Funduszu Spójności. Efektem Funduszy Europejskich na lata 2007-2013 było:
- powstanie ponad 400 tys. nowych miejsc pracy i wsparcie na 30 tys. przedsiębiorstw
- otworzenie prawie 2 tys. laboratoriów i 653 ośrodki badawcze
- 234 tys. gospodarstw domowych otrzymało dofinansowanie do dostępu do internetu, przybyło 56 tys. km sieci internetu szerokopasmowego
- wybudowanie łącznie 12 tys. km dróg oraz 1,5 tys. km kolei
- 522 oczyszczalnie ścieków oddano do użytku a 24 tys. km sieci kanalizacyjnej oraz 7 tys. km sieci wodociągowej zostało wybudowanych lub zmodernizowanych
Lata 2014-2020
W nowej perspektywie finansowej dokonano zmian dotyczących programów operacyjnych. Środki zostały podzielone w oparciu o krajowe i regionalne programy operacyjne. Każde z województw przygotowało swój Szczegółowy Opis Priorytetów Programu Funduszy Europejskich, które były koordynowane i zarządzane przez Urzędy Marszałkowskie. Zarówno te dokumenty jak i przygotowane przez Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, pozwoliły na lepsze zidentyfikowanie i zrozumienie potrzeb lokalnych społeczności na wszystkich szczeblach samorządowych. Łącznie Polska została objęta pięcioma funduszami zgodnie z celami Strategii Europa 2020 i otrzymała 82,5 mld euro. Najwięcej przydzielono na realizacje działań z Programu Infrastruktury i Środowiska, gdzie głównymi priorytetami było bezpieczeństwo energetyczne, gospodarki niskoemisyjne i ochrona środowiska. Na poziomie krajowym do rozdysponowania było 60% przyznanych pieniędzy, 40% trafiło do marszałków województw na Programy Regionalne. Największym beneficjentem było województwo Śląskie, które otrzymało 3,4 mld euro na inwestycje. Z uwagi na pandemie COVID-19, czas na realizacje i rozliczenia z funduszy został przedłużony o 3 lata, oznacza to, że do 2023 roku mogą być zawierane umowy o dofinansowanie inwestycji. Do 10 września 2023 roku podpisano aż 103 tys. umów o dofinansowanie. Obecnie z zrealizowanych projektów można wymienić;
- Budowę II linii metra w Warszawie,
- Budowa Wielkopolskiego Centrum Zdrowia Dziecka
- Modernizacja toru wodnego Świnoujściu
- Budowa drogi ekspresowej Lublin-Rzeszów
- Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej obszaru bielskiego
2021-2027
Najnowsza perspektywa Funduszy Europejskich, zostaje przy wypracowanych wcześniej procentowych udziałach dla regionów (40% dla województw, 60% na poziom krajowy), co pozwoli im kontynuować inwestycje, których nie udało się podjąć lub nie zostały zakończone. Polska zostanie beneficjentem 76 mld euro z czego większość wypłacona zostanie w ramach funduszy unijnych z polityki spójności. W nowej perspektywy finansowej unijne priorytety nakierunkowane są na cyfryzacje i innowacje, klimat oraz środowisko. Zgodnie z wytycznymi ok 30% budżetu ma zostać przeznaczone na wsparcie w obszarze klimatu.
Fundusze, fundusze, fundusze
Jak już zostało wspomniane, perspektywy na dane okresy, składają się z kilku tematycznych funduszy. Obecnie w ramach Funduszy Europejskich funkcjonuje pięć głównych funduszy: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejski Fundusz Społeczny + (EFS+), Fundusz Spójności (EF), Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA) oraz Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.
Zasoby inwestowane z tytułu EFS maja na celu poprawę warunków pracy oraz zatrudnienia i dążenie do jej wysokiego poziomu. Istotne też są kwestie związane z integracją społeczną, szczególnie osób narażonych na wykluczenie czy mających trudność ze znalezieniem pracy. Fundusz en funkcjonuje od 1957 roku i jest jednym z najstarszych instrumentów polityki społecznej UE. EFS działa poprzez finansowanie projektów i programów na szczeblu krajowym, lokalnym i regionalnym. Środki wykorzystywane są na szkolenia zawodowe, kampanie informacyjne, warsztaty edukacyjne, tworzenie nowych miejsc pracy czy walka z ubóstwem i wykluczeniem społecznym.
EFRR jest jednym z instrumentów polityki spójności UE. Jego celem jest wspieranie inwestycji regionalnych i lokalnych mających na celu zwiększenie konkurencyjności, zrównoważony rozwój, tworzenie nowych miejsc pracy oraz dostosowywanie infrastruktury regionu do standardów unijnych. Chcąc osiągnąć zakładane cele, wspierane jest: przekształcanie upadających zakładów przemysłowych, wspieranie innowacyjnych badań prowadzonych przez przedsiębiorstwa, rozwój cyfrowy, inwestowanie w budowę infrastruktury, pomoc w rozwoju małym i średnim przedsiębiorstwom. Obecnie duży nacisk kładziony jest na działania ekologiczne w sektorze przemysłowym.
Celem Funduszu Spójności jest zwiększenie gospodarczej, społecznej i terytorialnej spójności regionów Europejskich. Został utworzony w 1993 roku i od tego czasu nakierowany jest na redukcje różnic rozwojowych między regionami UE, szczególnie w obszarach słabo rozwiniętych gospodarczo. W okresie programowania 2021-2027 wspierane będą z funduszu: tworzenie sieci transeuropejskiej w obszarze infrastruktury transportowe, inwestycje na rzecz środowiska, włączając w to dziedziny związane ze zrównoważonym rozwojem i energią przynoszące korzyści środowisku jak odnawialne źródła energii.
W ramach polityki morskiej i rybackiej UE utworzono EFMR, który ma za zadanie wesprzeć zrównoważony rozwój sektora rybołówstwa i akwakultury oraz osób w nim pracujących. EFMR udostępnia środki finansowe dla projektów związanych m.in. z modernizacją floty rybackiej, poprawą bezpieczeństwa pracy rybaków, ochrona środowiska morskiego poprzez zachowanie bioróżnorodności, badań naukowych w dziedzinie rybactwa i akwakultury oraz wspieranie lokalnych społeczności rybackich.
Problemy samorządów z funduszami
W ostatnim czasie samorządy coraz częściej borykają się z problemami związanymi z korzystaniem z funduszy. Wydłużające się terminy uzgodnień dotyczącej umów a w następstwie zrealizowanie projektów, sprawiają, że koszty inwestycji rosną. To wraz z ogólnym wzrostem kosztów jaki ponoszą jednostki i niskimi wpływami i do budżetu powoduje, kłopoty z domknięciem budżetu a w konsekwencji z rosnącym zadłużeniem. W wyniku braku wystarczającej nadwyżki operacyjnej, beneficjenci mogą podjąć decyzje o nieskładaniu wniosków do naborów na mniej atrakcyjne zadania z uwagi na wymagany większy wkład własny. Nie składane są też wnioski o projekty, które w przyszłości mogłyby generować wysokie koszty związane z utrzymaniem, nie jest nawet brana pod uwagę. Przy dofinansowaniu ze środków UE w wysokości poniżej 80% samorządy mogą mieć trudności ze znalezieniem pieniędzy. Tu pojawia się główna przeszkoda, która staje na drodze samorządom do korzystanie z funduszy, jest to bowiem wkład własny, którego jednostki w większości nie posiadają w wystarczających ilościach. Wkład własny jest wymaganym elementem przy składaniu wniosków o dofinansowanie projektu. Problemem jest też brak elastyczności i ścisłe trzymanie się wyznaczonych odgórnie wskaźników, które nie zawsze są kompatybilne z potrzebami poszczególnych gmin czy powiatów.
Podsumowanie
Od 2004 roku czyli od przystąpienie Polski do UE, otrzymaliśmy 157 mld euro na różne inwestycje i projekty. Z pewnością fundusze unijne są doskonałym narzędziem rozwoju lokalnych samorządów oraz całego kraju. Korzystanie z nich to również pewne wyzwanie, które wymaga wyszkolonej kadry, zaznajomionej z tematyka funduszy, ich pozyskiwaniem, wdrażaniem i rozliczaniem. Dzięki funduszom Polska ma szansę zwiększyć swoja konkurencyjność i poprawić jakość życia obywateli. Pieniądze te stanowią istotny czynnik napędzający rozwój Polski, a skuteczne ich wykorzystywanie przynosi zamierzone efekty.