Programy partii politycznych są stałym elementem wyborczego anturażu. Pojawiają się one za każdym razem, kiedy obywatele oddają swój głos przy urnie. Pełnią one istotną funkcję, ponieważ przedstawiają stanowiska poszczególnych partii politycznych, w relacji do postrzeganych przez nie problemów społecznych. Jednocześnie, programy wyborcze mogą być poddane analizie – np. ilościowej, dyskursu, historycznej albo porównawczej.
Przykładem takiego podejścia może być analiza zróżnicowania ideologicznego polskiego dyskursu parlamentarnego z lat 2005-2006 (Filipczak-Białkowska, 2021). Innym przykładem jest kwestia, w jakim stopniu problematyka dostępu do informacji publicznej była obecna w manifestach politycznych przygotowanych na wybory z 1997 roku. (Tyborowska, 2023). Kolejnym ujęciem może być ocena wpływu postulatów programowych na sukces wyborczy w wyborach parlamentarnych w 2015 roku. (Tyrała, 2018). Na podstawie przywołanych przykładów można stwierdzić, że dotychczasowe badania nad manifestami politycznymi koncentrowały się przede wszystkim na ich wpływie na dyskurs polityczny. Jest jednak pewien obszar badań, który, o ile mi wiadomo, nie został jeszcze szeroko podjęty przez naukowców. Mowa tutaj o analizie jakości przypisów obecnych w programach politycznych.
Programy wyborcze składają się z wielu twierdzeń, w których dana partia przedstawia swoje spojrzenie na rzeczywistość. Za przykład możemy przywołać taki fragment manifestu PSL: (Polskie Stronnictwo Ludowe, 2023, s.5).
W Polsce brakuje około 20 tys. lekarzy – ze wskaźnikiem 2,4 na 1000 mieszkańców jesteśmy na szarym końcu Unii Europejskiej, w której średni wskaźnik wynosi 3.7.”
W przypadku artykułów naukowych, takie stwierdzenie należałoby oznaczyć konkretnym odwołaniem do innego, autorytatywnego źródła zewnętrznego. Pojawia się więc pytanie: Czy polskie partie polityczne w swoich programach poprawnie odwołują się do źródeł naukowych? Jeżeli tak, to czy są one wysokiej jakości? A może w ogóle ich nie ma? Zaledwie wspomina o nim Wojciech Woźniak (Woźniak, 2017), gdy zastanawia się nad wykorzystaniem manifestów polskich partii jako materiałów empirycznych w badaniach dyskursu politycznego. Autor w swoim tekście nie zajmuje się konkretnie jakością odwołań, zarysowuje tylko ten problem. Jednocześnie zaznacza, że cała analiza opiera się nie tylko na materiale źródłowym, ale również na jego doświadczeniach jako naukowca. Zauważa, że choć do partii politycznych należą różnego rodzaju specjaliści, a same partie posiadają zaplecze w postaci think tanków – to w swoich programach rzadko powołują się na wiedzę ekspercką. Nie tworzą również programów wysokiej jakości, a co więcej, zdarza się im manipulowanie cytatami.
Metodologia
Analizie poddane zostały tylko te stwierdzenia, które analizują obecną sytuację albo uzasadniają przyszłe działania za pomocą liczb, wykresów albo wielkości. Ocenie zostały programy wyborcze następujących ugrupowań: PiS (Prawo i Sprawiedliwość, 2023); KO (Koalicja Obywatelska, 2023); PSL (Polskie Stronnictwo Ludowe, 2023); Polski 2050 (Polska 2050, 2023); Lewicy (Nowa Lewica, 2023); oraz Konfederacji (Konfederacja, 2023). Każde ze zidentyfikowanych stwierdzeń zostało ocenione w czterostopniowej skali jakościowej.
Jeden punkt został przyznany tym stwierdzeniom, które nie zostały poparte żadnym przypisem ani źródłem.
Przykłady:
„Wprowadzenie projektu spowoduje średnio 300 złotych więcej co miesiąc w portfelu seniora. Oznaczać to będzie około 3600 zł rocznie więcej dla naszych seniorów.” (Polskie Stronnictwo Ludowe, 2023, s. 17)
„Dzięki radykalnemu zmniejszeniu luki VAT do 4,9% w 2022 r. przychody z tytułu tego podatku były o 45 mld zł wyższe niż w sytuacji, gdyby luka pozostawała na poziomie tolerowanym przez PO–PSL, czyli 24%, jak w 2015.” (Prawo i Sprawiedliwość, 2023, s.25)
Nie wiadomo, kto przeprowadził analizę, według której zmniejszenie luki VAT spowodowało wzrost środków w budżecie państwa o 45 mld złotych. Nie wiemy również, na podstawie jakich danych ta analiza została wykonana. Sprawia to, że tezy zawarte w tych stwierdzeniach są niesprawdzalne.
Dwa punkty zostały przyznane stwierdzeniom z odwołaniem kontekstowym – zazwyczaj umieszczonym w tekście. Na tym poziomie możemy domyśleć się, kto wykonał daną analizę albo z jakiego źródła zebrane zostały dane, ale tylko na podstawie kontekstu. Oto kilka przykładów takich zdań:
„W 2022 r. PKB okazał się wyższy niż prognozowane szacunki i wyniósł 5,1%. Wzrost gospodarczy między IV kwartałem 2022 r. a I kwartałem 2023 r. wyniósł 3,8% według danych Eurostatu.” (Prawo i Sprawiedliwość, 2023, s. 113).
„Zgodnie z projektowanymi przepisami, od 2028 roku wszystkie nowe budynki będą budowanie jako bezemisyjne, a już od 2030 roku będą musiały rozpocząć się obowiązkowe remonty klimatyczne 15% budynków.” (Konfederacja, 2023, s.92).
Jak możemy zauważyć, w tych stwierdzeniach możemy znaleźć już odwołanie do autorytatywnego źródła – w pierwszym przypadku jest to Eurostat, w drugim „projektowane przepisy”. Odwołania są jednak zbyt ogólne – nie wiemy, do którego konkretnie badania wspomnianego ośrodka badawczego, ani konkretnie do których przepisów odnoszą się autorzy programu. Należy zwrócić uwagę na brak przypisów.
Trzy punkty zostały przyznane tym stwierdzeniom, które już posiadają przypis, ale jest on niepoprawny, zbyt ogólny.
Oto przykłady takich stwierdzeń:
“W 2022 roku łącznie w życie weszło 31 745 stron nowych aktów prawnych. To wzrost o 52% w porównaniu do 2021 roku.” (Konfederacja, 2023, s. 20). [przypis na końcu akapitu: Barometr Prawa]
“Udział dużych przedsiębiorstw w tworzeniu PKB w 2019 r. wynosił 22,7%. Konkurencyjność polskich przedsiębiorstw na rynkach międzynarodowych powoduje, iż rozwój przemysłu w naszym kraju jest znacznie szybszy niż w Niemczech (99,6), Francji (99,8), Wielkiej Brytanii (112,2) czy Japonii (95,6).” (Prawo i Sprawiedliwość, 2023, s.21) [przypis: GUS 2021]
Warto zauważyć, że choć na końcu akapitu znajduje się przypis do Barometru Prawa, to brakuje w nim konkretnej nazwy raportu oraz numeru strony, do którego odwołuje się tekst. W drugim przypadku zostaje podany jedynie rok publikacji raportu GUS. Tego rodzaju przypisy, choć formalnie obecne, nie spełniają standardów poprawności – szczególnie w stylu chicagowskim, gdzie sama data nie wystarcza do uznania przypisu za kompletny i wiarygodny.
Cztery punkty zostały przyznane tym stwierdzeniom, które posiadają odpowiednie odwołanie opatrzone poprawnym przypisem. Za przykład można uznać:
Polski Fundusz Rozwoju podaje, że wartość całej pomocy przekazanej do firm w tym instrumencie finansowym wyniosła 73,2 mld zł, sfinansowanej z wyemitowanych obligacji. Z pomocy skorzystało łącznie 395,8 tys. firm: 348,1 tys. przy Tarczy 1.0 i 47,7 tys. przy Tarczy 2.0. Było w nich zatrudnionych łącznie 3,46 mln osób. (Prawo i Sprawiedliwość, 2023, s. 112.) [Przypis: Jednostkowy Raport Roczny PFR S.A. za rok 2022, s. 7]
Warto jest jeszcze zwrócić uwagę na problem normalizacji danych. Programy wyborcze różnią się długością, co utrudnia bezpośrednie porównania. Dlatego więc, aby umożliwić analizę porównawczą, ilość punktów zdobytych przez dany program wyborczy został również podzielony przez jego długość w stronach PDF. Takie działanie nie było jednak możliwe dla manifestu Polski 2050, ponieważ nie był on spisany w tradycyjnej formie tekstowej. Zamiast tego, partia ta na swojej stronie internetowej udostępniła tematyczne podstrony skierowane do poszczególnych grup odbiorców (np. „dla uczniów”, „dla pracowników”). Dlatego też w przypadku Polski 2050 punkty nie zostały podzielone przez ilość stron pliku PDF, ale liczbę tematycznych podstron.
Wyniki
Ilość wszystkich odwołań w poszczególnych programach wyborczych ukazuje wykres 1, natomiast te same, ale już znormalizowane dane, przedstawia wykres 2.
Warto zauważyć, że po znormalizowaniu wyników – czyli uwzględnieniu długości dokumentu – różnice między tą partią a pozostałymi ugrupowaniami wyraźnie się zmniejszają. Za przykład możemy uznać program Prawa i Sprawiedliwości, gdzie choć zidentyfikowano 297 odwołań, to sam tekst manifestu liczy aż 302 stron w formacie PDF. Programy Konfederacji oraz PSL zawierają mniej odwołań, ale ich długość jest krótsza, co przekłada się na ich lepszy wynik po normalizacji.
Wykres 3 przedstawia liczbę odwołań występujących w poszczególnych programach politycznych, podzielonych według ich jakości.
Należy zwrócić uwagę na stosunkowo wysoki współczynnik odwołań ocenionych na 3 punkty w programie Prawa i Sprawiedliwości. Wynika on głównie z obecności 61-stronicowego aneksu z różnymi wykresami, mapami oraz statystykami. Warta uwagi jest również niewielka ilość odwołań, które zostały poprawnie opisane przypisami. Było ich zaledwie 14, z czego jedna połowa dotyczyła programu Konfederacji, a druga programu PiS.
Po zsumowaniu punktów uzyskanych przez poszczególne programy polityczne, otrzymujemy wynik przedstawiony na Wykresie 4. Znormalizowane wyniki są natomiast pokazane na Wykresie 5.
Wykres 6 przedstawia liczbę odwołań w poszczególnych programach wyborczych, z wyłączeniem tych o najniższej jakości (ocenionych na 1 punkt). Natomiast wykres 7 prezentuje wynik znormalizowany.
Jak możemy zauważyć, po wykluczeniu stwierdzeń o najniższej jakości, jedynymi partiami, które pozostały w grze, były Konfederacja oraz Prawo i Sprawiedliwość. Świadczy to o tym, że w programach wyborczych innych partii dominują odwołania najniższej jakości, te ocenione na 1 punkt.
Średnia punktacja programów wyborczych prezentuje się następująco. W formie graficznej zostały one przedstawione na wykresie 8.
- Lewica: 1,20 dla s = 0,45;
- Polskie Stronnictwo Ludowe: 1,06 dla s = 0,25;
- Polska 2025: 1 dla s = 0;
- Konfederacja: 1,81 dla s = 1,09;
- Prawo i Sprawiedliwość: 1,55 dla s = 0,93.
W przypadku Koalicji Obywatelskiej średnia oraz odchylenie standardowe były niemożliwe do obliczenia. Powodem była nieobecność w programie wyborczym tej partii odwołań – nie da się policzyć średniej z czegoś, co nie istnieje. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w średnia jakość odwołań w programie wyborczym Konfederacji jest wyższa, niż ta w manifeście Prawa i Sprawiedliwości. Choć PiS posiada w swoim programie więcej odwołań, to jednak ich średnia jakość jest wyższa w programie Konfederacji. Należy również zauważyć, że oś Y na tym wykresie nie zaczyna się od 0, lecz od 1. Zostało to zaprojektowane w celu pokazania średniej jakości odwołań partii, z wartościami mieszczącymi się pomiędzy wielkością minimalną a maksymalną. Gdyby program partii zawierał wyłącznie odwołania z poprawnymi przypisami (ocenionymi na 4 punkty), jego wynik osiągnąłby wartość maksymalną (4). Z kolei, gdyby program zawierał tylko odwołania najniższej jakości (ocenionymi na 1 punkt), wynik wyniósłby wartość minimalną (1) Taka sytuacja miała miejsce w przypadku programu wyborczego Polski 2050, który zawierał wyłącznie odwołania najniższej jakości.
Podsumowanie
Celem przeprowadzonej analizy było zbadanie jakości stwierdzeń zawartych w programach wyborczych wybranych polskich partii politycznych. Wyniki jednoznacznie pokazują, że poziom merytoryczny większości programów jest niski – przeważają stwierdzenia niepoparte żadnymi źródłami, a poprawne przypisy należą do rzadkości. Żadnej z badanych partii nie udało się osiągnąć średniej jakości stwierdzeń na poziomie 2, odpowiadającego stwierdzeniom popartym odwołaniem w kontekście.
Wnioskiem płynącym z tego faktu jest to, że zdecydowana większość deklaracji zawartych w manifestach wyborczych nie posiada ani rzetelnych odwołań, ani prawidłowo sporządzonych przypisów. W tym sensie teza postawiona na początku niniejszego opracowania znajduje potwierdzenie. To do pewnego stopnia niepokojące, gdyż w pewnym sensie jakość programów wyborczych i nakład pracy włożony przez partie polityczne w ich przygotowanie może stanowić odzwierciedlenie jakości przyszłego sprawowania władzy.
Bibliografia
- Filipczak-Białkowska, A. (2021). Eklektyzm ideologiczny partii politycznych, czyli profil ideologiczny w praktyce. W A. Barańska-Szmitko (Red.), Metody badania komunikacji i mediów. Perspektywa teoretyczna i analityczna (s. 234–252). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
- Koalicja Obywatelska. (2023). 100 konkretów na pierwsze 100 dni rządów. https://platforma.org/upload/document/201/attachments/413/100%20konkretow-pdf.pdf [Dostęp: 25.11.2024]
- Konfederacja. (2023). Konstytucja Wolności. https://konfederacja.pl/app/uploads/Konfederacja_WiN_Program_2023-1.pdf [Dostęp: 25.11.2024]
- Nowa Lewica. (2023). Program Nowej Lewicy 2023. https://klub-lewica.org.pl/images/program_Lewica_2023.pdf [Dostęp: 25.11.2024]
- Polskie Stronnictwo Ludowe. (2023). Program Polskiego Stronnictwa Ludowego (s. 5). https://www.psl.pl/wp-content/uploads/2023/09/Program-PSL.pdf [Dostęp: 25.11.2024]
- Prawo i Sprawiedliwość. (2023). Bezpieczna przyszłość Polaków. https://pis.org.pl/dokumenty [Dostęp: 25.11.2024]
- Tyborowska, P. (2023). Analiza programów partii politycznych jako element badań nad genezą prawa do informacji publicznej, społeczeństwa obywatelskiego i samorządności w Polsce. Społeczeństwo i Polityka, 2(75), 75–96.
- Tyrała, M. (2018). Wpływ postulatów programowych na sukces wyborczy – na przykładzie partii: PiS, PO, ZL w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2015 roku. Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, 1, 61–78.
- Woźniak, W. (2017). Programy polskich partii politycznych jako materiał empiryczny w badaniach dyskursu politycznego. Środkowoeuropejskie Studia Polityczne (2), 41–58.
Wykresy opracowano samodzielnie