W stanowczym oświadczeniu Komisja Europejska zaostrzyła swoje stanowisko wobec Polski i zobowiązała się do wszczęcia postępowania prawnego przeciwko krajowi, jeśli ten – zgodnie z wcześniejszymi groźbami – nie zastosuje się do postanowień Paktu o Migracji i Azylu. Ta bezprecedensowa zapowiedź stanowi wyraźne ostrzeżenie dla Warszawy, która otwarcie kwestionuje obowiązywanie porozumienia.
Pakiet legislacyjny, który dzieli
Pakt, zatwierdzony w maju 2024 roku i mający wejść w życie w połowie 2026 roku, jest pakietem legislacyjnym składającym się z pięciu powiązanych ze sobą aktów prawnych – zarówno rozporządzeń, jak i dyrektyw. Jego celem jest ustanowienie wspólnych zasad dla wszystkich 27 państw członkowskich w zakresie zarządzania napływem osób ubiegających się o azyl. Jak podkreślił w poniedziałkowym oświadczeniu rzecznik Komisji, prawo UE jest wiążące dla wszystkich zainteresowanych państw członkowskich, a po wejściu w życie instrumenty prawne Paktu – część bezpośrednio, a część po transpozycji do praw krajowych – będą obowiązywać we wszystkich państwach.
Nagła zmiana tonu z Brukseli
Wypowiedź rzecznika oznacza zwrot w stosunku do stanowiska prezentowanego zaledwie tydzień wcześniej. Gdy europejski komisarz ds. wewnętrznych i migracji, Magnus Brunner, został zapytany przez Euronews, czy podejmie kroki prawne wobec Polski za ewentualne niewywiązanie się z zobowiązań, całkowicie uniknął odpowiedzi. Zamiast tego pochwalił działania Warszawy w zakresie powrotów migranów i przeciwdziałania instrumentalizacji migracji.
Polska pozycja: „Nie jest to możliwe”
Stanowisko Polski nie pozostawia wątpliwości. Minister spraw wewnętrznych Tomasz Siemoniak, stojąc obok komisarza Brunnera, stwierdził, że wdrożenie Paktu jest w Polsce „niemożliwe” ze względów bezpieczeństwa. Powołał się przy tym na argumenty wcześniej przedstawiane przez premiera Donalda Tuska. Na początku lutego Tusk mówił głównej propagatorce Paktu, Ursuli von der Leyen, że Polska znajduje się w „szczególnej sytuacji” z powodu instrumentalizacji ruchów migracyjnych przez Białoruś na wschodniej granicy oraz masowego napływu Ukraińców uciekających przed wojną.
Czym jest „obowiązkowa solidarność”?
Centralnym filarem Paktu jest nowatorski mechanizm „obowiązkowej solidarności”. Daje on rządom trzy opcje do wyboru: relokację określonej liczby osób ubiegających się o azyl, wpłatę składki finansowej lub zapewnienie wsparcia operacyjnego w postaci personelu i sprzętu. Roczna liczba relokacji w całej Unii ma osiągnąć 30 000, a łączna wartość składek finansowych – 600 milionów euro.
Polski sprzeciw i unijne wyjątki
Od początku negocjacji Polska, wraz z Węgrami, stanowczo sprzeciwiała się mechanizmowi solidarności, twierdząc, że zmusi on je do przyjmowania migrantów wbrew ich woli. To twierdzenie pomija jednak fakt, że pakt oferuje dwie dodatkowe, nieprzyjmujące opcje oraz przewiduje częściowe lub całkowite zwolnienia dla krajów doświadczających znaczącej presji migracyjnej. Von der Leyen wielokrotnie sugerowała, że Polska skorzystałaby z takiego wyjątku.
Groźba postępowania naruszeniowego
W swoim poniedziałkowym oświadczeniu Komisja starała się rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojego stanowiska. Główny rzecznik podkreślił, że jeśli naruszone zostanie prawo UE, Komisja ma prerogatywy do wszczęcia postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Dodał jednak, że nastąpi to tylko wtedy, gdy spełni się „najgorszy scenariusz”, czyli rzeczywiste niewywiązanie się z zobowiązań. Procedury naruszeniowe mogą zakończyć się w Trybunale Sprawiedliwości UE, który ma prawo nałożyć na kraje łamiące prawo unijne kary pieniężne – czego Polska już w przeszłości doświadczyła.
Kontekst wyborczy i przyszłość paktu
Temat migracji powraca w unijnej debacie publicznej w okresie poprzedzającym wybory do Parlamentu Europejskiego. Premier Tusk przyznał, że kwestia ta jest obecnie „na topie”, sugerując, że stanowcze komunikaty z europejskich stolic mogą wynikać z potrzeb kampanii wyborczych. Tymczasem do 2026 roku, kiedy pakt ma wejść w życie, Komisja wezwała państwa członkowskie do przedłożenia krajowych planów wdrożenia. Na dzień dzisiejszy Polska takiego planu nie przedstawiła.
Poniedziałkowe ostrzeżenie z Brukseli stanowi jasny sygnał, że chociaż Unia rozumie szczególną sytuację Polski, to oczekuje, że ostatecznie wszystkie państwa członkowskie, bez wyjątków, będą stosować się do wspólnie ustalonych reguł. W nadchodzących miesiącach obserwować będziemy, czy stanowczość Komisji okaże się równie nieugięta w działaniu.