Od wieków ludzie zastanawiają się, jakie mechanizmy rządzą światem i co wpływa na nasz los. Czy nasze życie jest w pełni zdeterminowane przez historię, genetykę, społeczeństwo, czy za wszystko odpowiadają siły wyższe i nasze dzieje są już gdzieś zapisane? A może wszystko, co nas spotyka, to tylko przypadek? Zjawiska czy wydarzenia niezaplanowane, zaskakujące i takie, których nie jesteśmy w stanie przewidzieć to element naszej codzienności. Należy się więc zastanowić, czym jest przypadek i jaką rolę odgrywa w ludzkim życiu.
Odkrycia a przypadek
Nauka pokazuje, że na świecie jest dużo rzeczy nieprzewidywalnych. Mutacje genetyczne, które stanowią podstawę ewolucji, są często efektem przypadkowych zmian w materiale genetycznym. Te zmiany przyczyniają się do zmienności organizmów, a więc także do rozwoju życia na Ziemi. W fizyce kwantowej pojęcie nieokreśloności – np. zasada nieoznaczoności Heisenberga – zakłada, że „istnieją takie pary wielkości, których nie da się jednocześnie zmierzyć z dowolną dokładnością”[1], bo przypadkowość jest wpisana w samą naturę rzeczywistości. Wielu naukowców trafia ,,przypadkiem” na nowe, nieodkryte zjawiska czy artefakty nie dlatego, że ich szukali, ale dlatego, że byli uważni i otwarci na to, co nieplanowane, dlatego dostrzegli też coś więcej, nie tylko to, co chcieli ujrzeć. Przykładem może być moment, kiedy archeolodzy szukają szczątków jakichś prehistorycznych zwierząt i nagle znajdują kość człowieka żyjącego tysiące lat przed naszą erą. Takie sytuacje niejednokrotnie zmieniają nasze myślenie, a także bieg historii, biologii, medycyny czy archeologii.
Warto zwrócić uwagę na przypadkowe odkrycie penicyliny przez Alexandra Fleminga. Natknięcie się na właściwości tego pierwszego przemysłowego antybiotyku zawdzięczamy przypadkowi. Bakteriolog przed wyjazdem na urlop zostawił szalki Petriego, na których znalazł się nieplanowanie grzyb Penicillium, który wytworzył pleśń. Po powrocie z wakacji badacz zaobserwował, że „pleśń powstrzymała rozwój kultur bakterii”[2]. To niedopatrzenie Fleminga doprowadziło do jednego z największych odkryć medycyny XX wieku i zapoczątkowało antybiotykoterapie, które od tamtej pory uleczyły już wielu ludzi. Warto wspomnieć, że Arno Penzias i Robert Wilson przypadkowo dostarczyli ludzkości jeden z najważniejszych dowodów na teorię ekspansji wszechświata. Kiedy pracowali nad ulepszeniem anteny radiowej, zarejestrowali szum, którego nie potrafili usunąć. Okazało się jednak, że to promieniowanie mikrofalowe tła, czyli pozostałość po Wielkim Wybuchu[3]. Te historie pokazują nam, że niejednokrotnie to, co początkowo wydaje się błędem czy nieistotnym szczegółem, staje się kluczem do przełomu.
Przypadek a może Opatrzność?
Słynny starożytny filozof Arystoteles zauważał, że przypadek jest czymś chaotycznym, chwilowym, nie ma wyznaczonego konkretnego celu i nie da się go przewidzieć, ale ma realny wpływ na świat. W „Fizyce” głosił, że ,,jeżeli zdarzenia celowe powstały dzięki trafowi, nazywamy je przypadkowymi lub okolicznościowymi”[4]. Przypadek, według niego, dotyczy działań celowych, które kończą się inaczej, niż zamierzano. Na przykład ktoś idzie na rynek zrobić zakupy i przypadkiem spotyka dłużnika, który akurat tego dnia i w tym miejscu spłaca swój dług. Natomiast Albert Camus uważał przypadek za fundamentalny element ludzkiego istnienia i kluczowy składnik jego filozofii absurdu, o czym świadczą słowa: „Człowiek jest jedynym stworzeniem, które odmawia bycia tym, czym jest. Rodzi się przez przypadek, żyje z trudem i umiera niechętnie”[5]. Niezgodne jest to z religią chrześcijańską, w której dla przypadków nie ma miejsca, gdyż wszystko jest planem Boga, bo On rządzi światem, więc nic nie dzieje się bez Jego wiedzy i woli. Dla wierzących wszystkie wydarzenie postrzegane jako niecelowe, nieprzewidziane są wyrazem opatrzności i opieki boskiej.
Między moralnością a chaosem
Literatura również podejmuje temat przypadku. Pokazuje tragizm jednostki, która staje się ofiarą zbiegów okoliczności. W „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego przypadek ma znaczący wpływ na psychikę, zachowanie oraz decyzje głównego bohatera, a także na rozwój akcji. Wybory Raskolnikowa determinują przypadkowe wydarzenia. Bohater zmienia myślenie poprzez przypadkowe spotkania, np. z Marmieładowem, Porfirym czy Sonią. To właśnie zbieg okoliczności sprawia, że bohater decyduje się na dokonanie zbrodni. Zabija lichwiarkę w konkretnym momencie, pod wpływem wielu impulsów, co burzy jego początkowy plan, gdyż nie przewidział, że w mieszkaniu kobiety pojawi się jej krewna. Od tamtej pory życie wymyka mu się spod kontroli i pojawiają się wewnętrzne rozterki. W dalszej części utworu Raskolnikow dalej podlega losowym sytuacjom, które ostatecznie prowadzą do ujawnienia jego winy, gdyż przyznaje się do morderstwa. Dostojewski ukazuje, że życie nie jest sterowane tylko racjonalnymi decyzjami czy moralnymi zasadami, ale także chaosem i przypadkiem, który wpływa na ludzkie losy, a niekiedy staje się wręcz symbolem rozrachunku moralnego i sprawiedliwości, jak w przypadku Raskolnikowa. Możemy podjąć decyzję, która całkowicie zmieni nasze życie. Nie jesteśmy jednak w tym wszystkim skazani na porażkę, jak Antygona w tragedii Sofoklesa, bo nie ciąży nad nami żadne fatum.
(Nie)przewidywalność
Na co dzień spotykają nas sytuacje, których się wcześniej nie spodziewaliśmy, nie byliśmy w stanie ich przewidzieć. Podczas spaceru możemy źle stanąć i uszkodzić sobie nogę. Kiedy jedziemy samochodem, ktoś przez przypadek może w nas wjechać i ulegniemy wypadkowi. Możemy przez impulsywną reakcję stracić jakąś relację z drugim człowiekiem. Niespodziewane spotkanie może przerodzić się w miłość – może już od pierwszego wejrzenia? Przypadek odgrywa tu kluczową rolę, bo to właśnie losowy zbieg okoliczności sprawia, że dwie osoby się spotykają i odczuwają natychmiastową, trudną do wytłumaczenia więź. Dzieje się to zawsze w najmniej odpowiednim momencie i bez wcześniejszych planów, co do miejsca, czasu, sytuacji. Wisława Szymborska w wierszu „Miłość od pierwszego wejrzenia” opowiada o dwojgu ludzi, którzy przypadkiem się spotykają i się w sobie zakochują. Poetka sugeruje, że ich drogi mogły się przecinać już dużo wcześniej, ale byli tego nieświadomi i teraz tego nie pamiętają: „Bardzo by ich zdziwiło, że od dłuższego już czasu bawił się nimi przypadek”[6]. Może w takim razie miłość od pierwszego wejrzenia nie istnieje, bo uczucie między dwojgiem ludzi kształtuje się poprzez zbiegi okoliczności dużo wcześniej, niż zdążą to zauważyć? Wiersz mówi nam, że to, co wydaje nam się nagłe, w rzeczywistości ma już długą i tajemniczą historię, bo przypadek wcześniej zadecydował o naszym losie i przeznaczeniu, dlatego Szymborska pisze, że „Każdy przecież początek, to tylko ciąg dalszy, a księga zdarzeń zawsze otwarta w połowie”[7]. Nieprzewidywalność życia wcale nie musi być tylko nieporządkiem, a może stać się początkiem głębokiego uczucia, doprowadzić do zawarcia najbardziej znaczących relacji i emocjonalnych przeżyć.
Nieodmienność przypadku
Przypadek jest czymś nieuchwytnym, niedefiniowalnym oraz tajemniczym. Każdy z nas rozumie to pojęcie inaczej, dlatego od wieków fascynuje filozofów, artystów, pisarzy czy naukowców. Zbiegi okoliczności powodują, że nasze życie wymyka się spod kontroli i odkrywamy to, co dotychczas było nam nieznane. Przypadkowe spotkanie, niespodziewane wydarzenie czy niefortunny wypadek mogą całkowicie zmienić nasze życie. Choć na co dzień próbujemy wszystko zaplanować, to właśnie te nieoczekiwane momenty najbardziej nas kształtują i pokazują drogi, których wcześniej nigdy byśmy nie wybrali. Nie musimy się bać niespodziewanego, tylko otworzyć umysł. A więc przypadek jest chaosem czy ukrytym porządkiem? Niewątpliwie może być symbolem ludzkiej niemocy do kontroli świata, ponieważ pokazuje, że życie nie jest matematycznym równaniem, tylko jest kruche, zmienne, skomplikowane oraz dynamiczne. Nie starajmy się więc go pojąć, a raczej zaakceptujmy przypadek jako nieodłączny element naszej egzystencji.
[1] Zasada nieoznaczoności, wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zasada_nieoznaczono%C5%9Bci, (dostęp 30.05.2025).
[2] Sir Alexander Fleming – Geniusz z przypadku, nauka.tvp.pl, https://nauka.tvp.pl/70365602/sir-alexander-fleming-geniusz-z-przypadku, (dostęp 30.05.2025).
[3] Początek wszystkiego – Wielki Wybuch, zpe.gov.pl, https://zpe.gov.pl/a/poczatek-wszystkiego—wielki-wybuch/DqbzJwpaR, (dostęp 30.05.2025).
[4] Arystoteles, Fizyka, przeł. K. Leśniak, https://sady.up.krakow.pl/fil.arystoteles.fizyka.htm, (dostęp 30.05.2025).
[5] A. Camus, Mit Syzyfa, w: Eseje, przeł. J. Guze, PIW, Warszawa 1990, s. 47.
[6] W. Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, https://poezja.org/wz/Wislawa_Szymborska/26/Milosc_od_pierwszego_wejrzenia, (dostęp 30.05.2025).
[7] Tamże.