Syria po Assadzie. Wszyscy chcą zapomnieć o przeszłości

8 grudnia 2024 roku, po ofensywie przeprowadzonej przez Hayat Tahrir al-Sham (HTS), obalono rządy Socjalistycznej Partii Odrodzenia Arabskiego (Baas). Prezydent Bashar al-Assad opuścił kraj, a sprzymierzone z nim wojsko dość szybko oddało broń. Miesiąc po ofensywie HTS próbuje utworzyć rząd tymczasowy, a Ahmed Hussein al-Sharaa zostaje prezydentem Syrii. Zapowiada inkluzyjność, odbudowę kraju i przyjazne stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Największe państwa Unii Europejskiej udały się do Damaszku, tak samo jak delegacje Jordanii, Kataru i Arabii Saudyjskiej. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych 125 tysięcy pełnych nadziei Syryjczyków powróciło do ojczyzny[1]. Zasadność tego optymizmu zależała będzie od tego, czy zapewnienia składane przez lidera Ahmeda Husseina al-Sharę będą odzwierciedlały jego działania. Oprócz uzasadnionych obaw o przyszłość Syrii należałoby się zastanowić nad przyszłością obozów detencyjnych w północno-wschodniej części kraju, gdzie są przetrzymywani bojownicy Państwa Islamskiego oraz nad tym, jaką strategię powinny obrać kraje Europy wobec nowych władz w Damaszku.

Syria – kolejny reżim na glinianych nogach

Arabska wiosna rozpoczęła się w Syrii w 2011 roku i przerodziła w krwawą wojnę domową. Bashar al-Assad pozostał przy władzy, dzięki wsparciu militarnemu Rosji, przy jednoczesnej indolencji Zachodu i stawianiu nowych czerwonych linii, które de facto nie były egzekwowane. W efekcie Syria została na wiele lat obarczona sankcjami dotkliwymi przede wszystkim dla ludności cywilnej. W dalszym ciągu poza granicami Syrii mieszka 4 501 403 osób[2], a 16,7 milionów potrzebuje pomocy humanitarnej[3]. Kraj ten stał się także epicentrum produkcji narkotyków, głównie Captagonu, który jest dystrybuowany nie tylko do krajów Zatoki Perskiej, ale również do Europy. Zarówno w opinii mediów, jak i społeczności międzynarodowej konflikt w Syrii uznano za zamrożony. Wydaje się jednak, że cały czas ma wiele punktów zapalnych, a wojna domowa przerodziła się w konflikt zastępczy pomiędzy krajami regionu.

Hay’at Tahrir al-Sham. Lampart zmienia cętki

Podczas wojny domowej uformowało się wiele rebelianckich ugrupowań[4]. Najsilniejszym z nich okazało się dżihadystyczne ugrupowanie Hay’at Tahrir al-Sham, które skupiło swoją władzę w Idlib i które swoimi korzeniami sięga do Al-Kaidy i Państwa Islamskiego.

Ahmed Hussein al-Sharaa vel Abu Muhammad al-Joulani w 2003 roku dołączył do Al-Kaidy w Iraku. W 2006 roku został aresztowany przez Amerykanów i spędził 5 lat w Camp Bucca. Po opuszczeniu więzienia Joulani dowodził ugrupowaniem Jabhat Al-Nusra (JaN), które było filią Al-Kaidy w Syrii[5]. W 2016 roku Jabhat Al-Nusra zmieniło nazwę na Fateh al-Sham (The Front for the Conquest of Syria, JFS) i zerwało z Al-Kaidą[6], a jeszcze wcześniej w 2013 roku stanęło w opozycji do Abu Bakra al-Baghdadiego, który ogłosił powstanie Państwa w Iraku i Lewancie (Islamic State of Iraq and the Levant, ISIL)[7]. W styczniu 2017 roku Fateh al-Sham ponownie zmieniło nazwę i połączyło się z kilkoma innymi grupami w celu utworzenia HTS.

Od tego czasu ugrupowanie stopniowo konsolidowało swoją władzę w prowincji Idlib i stało się najpotężniejszą grupą wojskową w północnej Syrii ze strukturą administracyjną i wojskową. Według różnych szacunków liczącą od 10 do 15 tysięcy bojowników także zagranicznych. Bojownicy Hay’at Tahrir al-Sham przeszli treningi wojskowe oraz rozwinęli swoje zdolności militarne, produkując tzw. drony kamikadze[8]. Hay’at Tahrir al-Sham, odcinając się od Al-Kaidy, odrzuciło wizję globalnego dżihadu i skupiło się na walce z reżimem i ugrupowaniami, które zdecydowały się od nich odłączyć: Ahrar Al-Sham, Hurras Al-Din i inne oddziały powiązane z Al-Kaidą i ISIS[9]. Al-Joulani potępiał taktykę Państwa Islamskiego i krwawe ataki terrorystyczne, w których ginęli muzułmanie w Iraku, i nie chciał dopuścić do podobnej sytuacji w Syrii. Jak wskazują analitycy, organizacja przyjęła pragmatyczną wersję salafizmu, jednak w dalszym ciągu jest to organizacja ekstremistyczna.

Hay’at Tahrir al-Sham w Idlib, czyli rządy w wersji demo

Hay’at Tahrir al-Sham, skupiając swoje rządy w Idlib, mimo konserwatywnych przekonań starało zachowywać się bardziej postępowo. HTS sprawowało władzę poprzez cywilny Syryjski Rząd Ocalenia (SSG)[10]. W jego skład wchodzili przedsiębiorcy, islamiści i jednostki plemienne. Al-Joulaniemu, jako liderowi organizacji, doradzała niewielka Rada Szury składająca się z syryjskich bojowników. HTS w pewnym stopniu zezwalało na współpracę z organizacjami humanitarnymi i starało się zapewniać pewne usługi, ale w dalszym ciągu było zależne od pomocy humanitarnej. Jednocześnie pobierane były podatki od mieszkańców, a HTS zmonopolizowało dostęp do mediów, a większość kluczowych stanowisk była kontrolowana przez jej członków. W mieście funkcjonowały instytucje takie jak Wysoka Rada Fatw i Wydział Szariatu Uniwersytetu Idlib, gdzie nauczano lektur Muhammada ibn Abd al-Wahhaba, twórcy wahhabizmu głoszącego powrót do pierwotnego islamu i dosłownego postrzegania Koranu. Wysoka Rada Fatw utworzona w marcu 2019 roku miała na celu zbiurokratyzowanie religii, a monopolizacja wydawanych fatw przez wykwalifikowanego prawnika miała wspierać jedność ideologiczną i jednocześnie indoktrynować innych bojowników, którzy niekoniecznie posiadali taką samą wizję salafizmu[11].

Mimo konsolidacji władzy nie obeszło się bez wewnętrznych zgrzytów i walk frakcyjnych, aresztowań i zabójstw[12]. Al-Joulani poprzez odcięcie się od Al-Kaidy i Państwa Islamskiego chciał stworzyć organizację, która w pewnym stopniu, przynajmniej w wymiarze propagandowym, wtopi się w oczekiwania Syryjczyków i będzie działała nie jako organizacja terrorystyczna, ale jako rebeliancki oddział zintegrowany z miejską ludnością, którego celem będzie zmiana władzy w Damaszku Idlib[13]^,[14]. Z drugiej strony HTS oskarżane było o przejmowanie majątków chrześcijan i innych mniejszości religijnych czy handel Captagonem. Osoby prowadzące biznesy i rolnicy byli zmuszani do płacenia tzw. zakatu,czyli „jałmużny”. W Idlib funkcjonowały też oddziały policji religijnej, tzw. hisba, znanej też jako Sawaed al-Khair[15]. Doprowadziło to do protestów mieszkańców, które domagały się ustąpienia Joulaniego z pozycji lidera[16].

Na Zachodzie optymizm

Zarówno Syria, jak i al-Joulani nadal znajdują się na liście sankcyjnej Stanów Zjednoczonych oraz Unii Europejskiej. Zachód, mimo obaw o dalszą przyszłość Syrii, po obaleniu Bashara al-Assada przyjął ten fakt z zadowoleniem, tym bardziej że HTS już na początku ofensywy zobowiązało się do ochrony ludności cywilnej i mniejszości religijnych, jak i do zachowania instytucji publicznych. Wzywano bojowników, aby nie mścili się na osobach powiązanych z reżimem, a Joulani zapewniał, że każdy jest mile widziany w formowaniu rządu.

Społeczność międzynarodowa dość szybko skonstatowała, że Syria po upadku brutalnego reżimu ma szansę na demokratyczną tranzycję i utworzenie rządu, który będzie respektował mniejszości religijne. Z drugiej strony istnieje obawa o chaos i ewentualne pogłębienia wojny domowej. Już na początku grudnia – wraz z rozpoczęciem ofensywy rebeliantów – Szwecja, Norwegia, Dania, Wielka Brytania i Niemcy zawiesiły decyzje w sprawie deportacji i wniosków[17]. Minister spraw wewnętrznych Austrii Gerhard Karner zapowiedział opracowanie „uporządkowanego programu repatriacji i deportacji”[18]. Decyzje te są tłumaczone działaniami rutynowymi. Jednocześnie kraje, zwłaszcza Europy Zachodniej, które przyjęły miliony Syryjczyków od początku wojny domowej w Syrii, ponownie obawiają się intensywnej migracji z Bliskiego Wschodu.

Po opuszczeniu Syrii przez Bashara al-Assada i po ogłoszeniu nowego Rządu Ocalenia Syrii, który miał pełnić funkcję tymczasowej administracji, do Damaszku zaczęły przybywać delegacje. Stany Zjednoczone nawiązały kontakt poprzez specjalnego wysłannika Rogera Carstensa[19], a Departament Stanu ogłosił unieważnienie dotychczasowej nagrody FBI za informację o Joulanim, który w 2013 roku został uznany za terrorystę przez Departament Stanu USA[20]. Na początku stycznia ministrowie spraw wewnętrznych Niemiec i Syrii spotkali się z Joulanim i zapowiedzieli wsparcie humanitarne i polityczne, jednoczenie podkreślając dżihadystyczne korzenie HTS[21]. Z podobnym optymizmem wypowiedział się sekretarz generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych, wskazując, że „Syria stoi przed historyczną szansą na zbudowanie stabilnej i pokojowej przyszłości”[22]. Na kolejne wizyty udali się również ministrowie spraw zagranicznych Hiszpanii oraz Włoch, a Czechy otworzyły ponownie swoją ambasadę w Syrii. Dnia 12 stycznia w Arabii Saudyjskiej odbyło się też spotkanie ministrów z 17 krajów w sprawie przyspieszenia pomocy i odbudowy Syrii[23].

Wszyscy chcą być pragmatyczni

Muhammad al-Joulani w licznych wywiadach i przemówieniach zapowiada, że Syria i HTS nie są zagrożeniem dla żadnego innego kraju, a na jego politycznej agendzie są jedynie Syryjczycy i uformowanie nowego rządu. Do tej pory słowa Joulaniego pokrywają się z jego działaniami i mimo że HTS to dalej konserwatywni islamiści, to wydaje się, że starają się podążać drogą technokracji i politycznego islamu. Dopóki tak pozostanie, dopóty Europa będzie chętna na dialog z rządem tymczasowym, licząc na ustabilizowanie sytuacji.

Z drugiej strony optymizm rządów zachodnich może być przedwczesny i odbierany, zwłaszcza przez organizacje pozarządowe walczące o prawa człowieka, za kontrowersyjny. W dalszym ciągu tak naprawdę niewiele wiadomo o sylwetce Joulaniego i jego działalności w Iraku. Z kolei Europa, opierając się na swoich wcześniejszych doświadczeniach z Syrii i Afganistanu, jedyne, co może zrobić, to z ograniczonym zaufaniem rozmawiać z rządem tymczasowym w Syrii, używając sankcji jako mechanizmu do wywierania presji wobec formowanego rządu.

Kraje europejskie powinny dołożyć wszelkich starań, aby zabezpieczyć prawa mniejszości religijno-etnicznych, w tym kobiet, a ponadto doprowadzić do rzetelnego rozliczenia za zbrodnie poprzedniego reżimu oraz nie dopuścić do ponownego odrodzenia się Państwa Islamskiego w ramach kalifatu.

Jednocześnie powinny wzmożyć wysiłki, aby wziąć odpowiedzialność za europejskich bojowników pozostających w ośrodkach detencyjnych w Syrii oraz zintensyfikować ich postępowania karne za zbrodnie wobec jazydów, chrześcijan i innych mniejszości. Mimo upadku kalifatu mniejszości te w dalszym ciągu są zagrożone w związku z rosnącą aktywnością PI w Iraku i Syrii. Wydaje się, że działania społeczności międzynarodowej nie są wystarczające, a część osób, które zostały pojmane przez PI, nadal jest zaginiona[24].

Nowy (nie)ład?

Nawet jeśli społeczność międzynarodowa zadecyduje o stopniowym znoszeniu sankcji, a Syria wyjdzie z izolacji, to kraj nadal czeka wiele wyzwań[25]. Hay’at Tahrir al-Sham wykonało dużą pracę, aby wykreować swój wizerunek na spójny i zdyscyplinowany. Mimo to w szeregach organizacji dalej są osoby, dla których salafizm w wersji Joulaniego jest aberracją. Dodatkowo HTS w dalszym ciągu nie kontroluje całego terytorium. Pod znakiem zapytania stoją również relacje z Syryjskimi Siłami Demokratycznymi (SDF) składającymi się w większości z Kurdów. SDF sprawuje kontrolę nad obszarem w północno-wschodniej Syrii i nie ma zamiaru się rozwiązywać. Dowódca SDF Mazloum Abdi potwierdził, że jest otwarty na powiązanie z ministerstwem obrony, lecz jako „blok wojskowy”, co zostało zdecydowanie odrzucone przez nowego syryjskiego ministra obrony[26]. Oprócz tego to właśnie SDF przy wsparciu Stanów Zjednoczonych zarządza ośrodkami detencyjnymi[27] dla uchodźców m.in. w mieście Hasakah, gdzie przebywa około 4500 bojowników IS, w tym wielu obcokrajowców. Kurdowie zarządzający ośrodkami ostrzegają, że Państwo Islamskie po upadku Bashara al-Assada będzie próbowało atakować więzienia i uwalniać dżihadystów[28].

Z kolei Turcja, która od początku opowiadała się za zmianą reżimu Syrii i która prawdopodobnie w jakimś stopniu wspierała HTS[29], a przynajmniej nie przeszkadzała w rebelii, uznaje SDF za przedłużenie Partii Pracujących Kurdystanu (PKK), którą uważa za grupę terrorystyczną. Od początku ofensywy HTS dochodziło do starć pomiędzy SDF a Syryjską Armią Narodową (SNA), która jest utrzymywana przez Turcję i wykorzystywana w konfliktach proxy. Prawdopodobnie Turcja będzie ważnym partnerem dla przyszłego rządu w Syrii i na pewno dzięki temu będzie chciała rozszerzyć wpływy[30].

Wspieranie SDF przez Amerykanów od wielu lat jest sporem na linii USA–Turcja. SDF był kluczowym partnerem dla USA w walce z Państwem Islamskim, a dzisiaj bez wsparcia logistyczno-operacyjnego Kurdowie nie mieliby zdolności, aby zarządzać północno-wschodnimi ośrodkami detencyjnym. Turcja deklaruje, że jest gotowa przejąć kuratelę nad wyżej wymienionym terytorium[31]. Z kolei SDF twierdzi, że jest to wyłącznie ich prawo. Dodatkowo Stany Zjednoczone we wrześniu 2024 roku ogłosiły, że Międzynarodowa koalicja przeciwko Państwu Islamskiemu zakończy misję wojskową w Iraku w ciągu roku, a wojska międzynarodowe będą mogły wspierać operacje przeciwko Państwu Islamskiemu z Iraku w Syrii do września 2026 roku[32]. Zdaje się, że wśród tych potyczek najbardziej skorzysta właśnie PI, które – jak alarmują eksperci – ufortyfikowało się w centrum Pustyni Syryjskiej i niewykluczone, że spróbuje wykorzystać próżnię władzy i ponownie ogłosić kalifat[33].

Abu Mohammad al-Joulani deklaruje, że HTS nie jest zagrożeniem ani dla Zachodu, ani dla krajów regionu[34]. Dnia 12 stycznia w Arabii Saudyjskiej odbyło się spotkanie z ministrem spraw zagranicznych Syrii Asaadem al-Shaibanim i innymi dyplomatami z Bliskiego Wschodu i Unii Europejskiej[35]. Wydaje się, że stosunki z krajami przede wszystkim Zatoki Perskiej powinny się układać – głównie na polu gospodarczym – bez większych zgrzytów, chociaż obalenie Assada może być niebezpiecznym precedensem dla bliskowschodnich monarchii. Otwartym pytaniem pozostaje także, jak w tej sytuacji będzie zachowywał się Izrael, który już na początku nasilił naloty na swojej północno-wschodniej granicy z Syrią[36]. Zdaje się też, że najwięcej stracił Iran[37], a polityczne ambicje al-Joulaniego wskazują, że Syria niełatwo stanie się ponownie polityczną szachownicą dla krajów regionu.

Nie ma dobrych strategii

Trwająca od 2011 roku wojna domowa w Syrii spowodowała nie tylko destabilizację wewnątrz kraju, ale wpłynęła też na układ sił na Bliskim Wschodzie, stworzyła warunki do rozwoju Państwa Islamskiego i innych grup dżihadystycznych, stając się też często uczęszczaną destynacją dla zagranicznych bojowników. Kraje Europy także odczuły pośrednie konsekwencje konfliktu związane z migracją i terroryzmem, które odbiły się na polityce wewnętrznej poszczególnych państw oraz przyczyniły się do spadku zaufania do instytucji demokratycznych. Dlatego też wydaje się, że Europa dość szybko przymknęła oko na terrorystyczną historię Joulaniego.

Na podstawie historii Zachodu wobec konfliktu w Syrii można stwierdzić, że do tej pory żadna strategia nie przyczyniła się ani do zmiany reżimu, ani do poprawy sytuacji bezpieczeństwa w kraju, a kolejne „czerwone linie” wyznaczane przez Stany Zjednoczone i Europę były przekraczane przez Bashara al-Assada podczas Arabskiej Wiosny. Tak samo jak Hay’at Tahrir al-Sham jest oskarżane o dychotomię, podobnie będą widziane ruchy Unii Europejskiej. Jak wskazują analitycy na łamach „Foreign Affairs”, nigdzie nie spisano zasad, jak rozmawiać z zarządem, który składa się z członków Al-Kaidy[38]. Jeśli Unia Europejska zdecyduje się ponownie zamrozić relacje z Syrią, nie przyczyni się to w żaden sposób do poprawy życia Syryjczyków ani nie zachęci HTS do nawet najmniejszej demokratyzacji rządów. Z drugiej strony nikt już nie ma złudzeń, że Syria stanie się krajem świeckim i liberalnym. Wydaje się, że jedyne, co pozostaje Unii Europejskiej i Stanom Zjednoczonym, to stopniowe znoszenie sankcji[39] połączone z wywieraniem presji w kwestii przestrzegania praw człowieka, zabezpieczania praw mniejszości religijno-etnicznych oraz niemarginalizowania roli kobiet.

Na ten moment UE, która od 2011 roku przekazuje ogromne kwoty na pomoc humanitarną dla Syrii, zdecydowała się na uruchomienie nowego pakietu pomocy humanitarnej o wartości 235 milionów euro dla Syrii i krajów sąsiednich, z czego 142,5 miliona euro zostanie przeznaczone na projekty w Syrii[40]. Finansowanie ma zabezpieczyć m.in. żywność, pomoc medyczną i podstawowe usługi zdrowotne oraz wsparcie edukacyjne dla dzieci. Stany Zjednoczone zdecydowały się złagodzić pewne ograniczenia. Departament Skarbu USA wydał licencję generalną nr 24, zezwalającą na niektóre transakcje z syryjskim rządem, w tym na sprzedaż energii. Zniesiono również ograniczenia dotyczące pomocy zagranicznej i zezwolono na przepływ pomocy amerykańskiej do kilku krajów, jeśli pomagają one Syrii. Po zmianie władzy w Białym Domu administracja Donalda Trumpa jak na razie nie zmieniła tych decyzji[41].

Z kolei dzisiaj i tak już nikt nie walczy o demokratyczną Syrię i nie nikt nie ma złudzeń, że Syria zostanie krajem szeroko pojętej wolności dla obywateli i instytucji demokratycznych. Jak analizują eksperci, sukcesem będzie, jeśli w okresie tranzycji – jak i później, w nowo uformowanym rządzie – kobiety oraz mniejszości religijno-etniczne będą mogły cieszyć się pewną swobodą[42]. Trudno dzisiaj odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu będzie to możliwe, biorąc pod uwagę, że w skład tymczasowego rządu wchodzą członkowi Al-Kaidy, a HTS to w dalszym ciągu ugrupowanie ekstremistyczne, które – podobnie jak jego poprzednik Dżabhat al-Nusra – jest odpowiedzialne za terror i masakry. Jak określił Aaron Y. Zelin już w 2021 roku, HTS przejął rządy w Idlib jak „typowy reżim bliskowschodni”[43]. Dnia 30 stycznia Ahmed Hussein al-Sharaa został mianowany prezydentem Syrii[44] i zdaje się, że nie powinniśmy oczekiwać niczego innego po nowym prezydencie jak rządów dyktatorskich. Pytaniem otwartym pozostaje, czy będą to rządy inne od rządów Partii Baas.

Bibliografia

Abu al-Khair W., Tahrir al-Sham activates 'religious police’ units, Diyaruna, 01.06.2018,https://diyaruna.com/en_GB/articles/cnmi_di/features/2018/06/01/feature-02 [dostęp: 22.01.2025].

Al Abdullah M., Syria: Which groups have been fighting each other and where?, Armed Conflict Location & Event Data, 11.12.2024, https://acleddata.com/2024/12/11/syria-which-groups-have-been-fighting-each-other-and-where/ [dostęp: 11.01.2025].

Al Abdullah M., d’Hauthuille V., Syria: Israeli airstrikes reach an all-time high after Assad regime falls, Armed Confl.ict Location & Event Data, 11.12.2024, 19.12.2024, https://acleddata.com/2024/12/19/syria-israeli-airstrikes-reach-an-all-time-high-after-assad-regime-falls/ [dostęp: 23.01.2025].

Ajjoub O., Crossroads in Idlib: HTS navigating internal divisions amid popular discontent, Middle East Institute, 13.05.2024, https://www.mei.edu/publications/crossroads-idlib-hts-navigating-internal-divisions-amid-popular-discontent [dostęp: 22.01.2025].

Auswärtiges Amt, Außenministerin Annalena Baerbock vor ihrer Abreise nach Damaskus, 03.01.2025, https://www.auswaertiges-amt.de/de/newsroom/baerbock-damaskus-2692368 [dostęp: 23.01.2025].

Azizi H., How Iran Lost Syria And Why a Stable Post-Assad Future Will Require Tehran’s Involvement, Foreign Affairs, 23.12.2024, https://www.foreignaffairs.com/syria/how-iran-lost-syria [dostęp: 23.01.2025].

Barkey H.J., What Role Is Turkey Playing in Syria’s Civil War, Council on Foreign Relations, 06.12.2024, https://www.cfr.org/expert-brief/what-role-turkey-playing-syrias-civil-war [dostęp: 24.01.2025].

Bowen J., Syria not a threat to world, rebel leader Ahmed al-Sharaa tells BBC, BBC, 18.12.2024, https://www.bbc.com/news/articles/c05p9g2nqmeo [dostęp: 24.10.2024].

Dass R., Hayat Tahrir al-Sham’s Drone Force, Lawfare, 13.12.2024, https://www.lawfaremedia.org/article/hayat-tahrir-al-sham-s-drone-force [dostęp: 11.01.2025].

Dettmer J., Has Syrian rebel leader al-Golani really shaken off his al Qaeda past?, Politico, 11.12.2024, https://www.politico.eu/article/has-syria-rebel-hts-leader-abu-mohammed-al-golani-really-shaken-off-his-al-qaeda-past/ [dostęp: 11.01.2025].

Drevon J., Haenni P., How Global Jihad Relocalises and Where it Leads. The Case of HTS, the Former AQ Franchise in Syria, European University Institute, 01.2021, s.15–19, https://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/69795/RSC%202021_08-EN.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp: 22.01.2025].

Escalating Conflict in Northeast Syria Signals Dangerous Turning Point, 24.01.2025, Kurdistan24, https://www.kurdistan24.net/en/story/821346/escalating-conflict-in-northeast-syria-signals-dangerous-turning-point [dostęp: 24.10.2024].

Heydemann S., Syria needs sanctions relief now, Brookings, 15.01.2025, https://www.brookings.edu/articles/syria-needs-sanctions-relief-now/ [dostęp: 23.01.2025].

Holmquist E., What’s in a Name? Jabhat al-Nusra’s reasons for ‘disassociating’ from al-Qaeda, 10.2016, https://www.foi.se/rest-api/report/FOI%20Memo%205802 [dostęp: 11.01.2025].

Kajjo S., Protests Grow Against Powerful Jihadist Group in Syria Enclave, Voa News, 07.03.2024, https://www.voanews.com/a/protests-grow-against-powerful-jihadist-group-in-syria-enclave-/7518396.html [dostęp: 22.01.2025].

Kenez L., Turkey ready to take charge of prisons holding ISIS members in Syria amid uncertainty over HTS’s plans, Nordic Monitor, 07.01.2025, https://nordicmonitor.com/2025/01/turkey-willing-to-take-control-of-isis-prisons-in-syria-if-hts-fails-to-manage-them/ [dostęp: 24.10.2024].

Khalifa D., Bonsey N., Key Decisions Loom as Syria Enters a New Era, International Crisis Group, 14.01.2025, https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/key-decisions-loom-syria-enters-new-era [dostęp: 23.01.2025].

Komisja Europejska, EU provides €235 million humanitarian aid to Syrians, 17.01.2025, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_282 [dostęp: 24.01.2024].

Lister Ch., CENTCOM says ISIS is reconstituting in Syria and Iraq, but the reality is even worse, Middle East Institute, 17.07.2024, https://www.mei.edu/publications/centcom-says-isis-reconstituting-syria-and-iraq-reality-even-worse [dostęp: 24.10.2024].

Lister Ch., Is Idlib set for internal strife?, Middle East Institute, 01.05.2020, https://www.mei.edu/publications/idlib-set-internal-strife [dostęp: 22.01.2025].

Margolin D., Syria Crisis Leaves Islamic State Prisons and Detention Camps Vulnerable, The Washington Institute, 09.12.2024, https://washingtoninstitute.org/policy-analysis/syria-crisis-leaves-islamic-state-prisons-and-detention-camps-vulnerable [dostęp: 23.01.2025].

Michalski A., Turcja wobec upadku al-Asada: szanse i wyzwania, Ośrodek Studiów Wschodnich, 10.12.2024, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-12-10/turcja-wobec-upadku-al-asada-szanse-i-wyzwania [dostęp: 24.01.2025].

Nobel Peace Prize winner Nadia Murad on fighting for Yazidi women – BBC 100 Women, BBC World Service, https://www.youtube.com/watch?v=0-aV-T_XPiw&t=231s [dostęp: 25.01.2025].

Qereman O., Syrian Kurdish forces oppose handing jihadist jails to Islamist rulers, Reuters, 25.01.2025, https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-kurdish-forces-oppose-handing-jihadist-jails-islamist-rulers-2025-01-21/ [dostęp: 23.01.2025].

Parlament Österreich, Syrien: Karner kündigt im Nationalrat „geordnetes Rückführungs- und Abschiebungsprogramm” an, 11.12.2024, https://www.parlament.gv.at/aktuelles/pk/jahr_2024/pk1097 [dostęp: 22.01.2025].

Saudi Arabia calls for Syria sanctions relief as Arab, EU diplomats gather in Riyadh, France24, 12.01.2025, https://www.france24.com/en/live-news/20250112-arab-eu-diplomats-in-saudi-for-talks-on-support-for-syria [dostęp: 23.01.2025].

Several European countries suspend Syrians’ asylum requests Germany, Sweden, Denmark, and Norway have all frozen decisions on Syrian asylum requests, Le Monde, 09.12.2024, https://www.lemonde.fr/en/europe/article/2024/12/09/several-european-countries-suspend-syrian-asylum-requests_6735799_143.html [dostęp: 22.01.2025].

Simon D., U.S. Sanctions Relief for Syria Is an Important Start, but Not Enough, Lawfare, 23.01.2025, https://www.lawfaremedia.org/article/u.s.-sanctions-relief-for-syria-is-an-important-start–but-not-enough [dostęp: 24.01.2024].

Simon D., Smith G., Drevon J., Don’t Repeat in Syria the Mistakes of Afghanistan. Isolating Damascus’s New Rulers Won’t Moderate Them, Foreign Affairs, 02.01.2025, https://www.foreignaffairs.com/afghanistan/dont-repeat-syria-mistakes-afghanistan [dostęp: 23.01.2025].

Solomon Ch., HTS: Evolution of a Jihadi Group, Wilson Center, 13.07.2022, https://www.wilsoncenter.org/article/hts-evolution-jihadist-group [dostęp: 11.01.2025].

Spicer J., Gumrukcu T., Gebeily M., Negotiators zero in on potential deal to disarm Syria’s last battleground, Reuters, 19.01.2025, https://www.reuters.com/world/middle-east/negotiators-zero-potential-deal-disarm-syrias-last-battleground-2025-01-19/ [dostęp: 23.01.2025].

Syria names interim president: Ahmed al-Sharaa to lead transitional government, Al Jazeera English, 30.01.2025, https://www.youtube.com/watch?v=RYAE4xrOqAo [dostęp: 03.02.2025].

The Foundation for Defense of Democracies, Kurdish-Led Syrian Democratic Forces Battle Turkish Proxies Amid Calls for Their Dissolution, 21.01.2025, https://www.fdd.org/analysis/2025/01/21/kurdish-led-syrian-democratic-forces-battle-turkish-proxies-amid-calls-for-their-dissolution/ [dostęp: 24.10.2024].

Top US diplomats arrive in Damascus to meet new Syria leaders in first visit since Assad outing, The Guardian, 20.12.2024, https://www.theguardian.com/world/2024/dec/20/us-diplomats-syria-hts-meeting-damascus-bashar-al-assad [dostęp: 21.01.2025].

U.S. Department of State, Joint Statement Announcing the Timeline for the End of the Military Mission of the Global Coalition to Defeat ISIS in Iraq, 27.09.2024, https://2021-2025.state.gov/joint-statement-announcing-the-timeline-for-the-end-of-the-military-mission-of-the-global-coalition-to-defeat-isis-in-iraq/ [dostęp: 24.10.2024].

U.S. Department of State, Terrorist Designation of Al-Nusrah Front Leader Muhammad Al-Jawlani, 16.05.2013, https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/05/209499.htm [dostęp: 22.01.2025].

Uddin R., The Syrian National Army: Rebels, thugs or Turkish proxies?, Middle East Eye, 07.12.2024, https://www.middleeasteye.net/news/who-are-syrian-national-army [dostęp: 24.10.2024].

United Nations, More than 125,000 refugees return to Syria in desperate conditions, 09.01.2025, https://news.un.org/en/story/2025/01/1158841 [dostęp: 11.01.2025].

United Nations, Statement of the Secretary-General – on Syria, 08.12.2024, https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2024-12-08/statement-of-the-secretary-general-%E2%80%93-syria [dostęp: 23.01.2025].

United Nations High Commissioner for Refugees, Syria Regional Refugee Response, https://data.unhcr.org/en/situations/syria [dostęp: 11.01.2025].

United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, Syrian Arab Republic, https://www.unocha.org/syrian-arab-republic [dostęp: 11.01.2025].

Watts C., It’s Not You, It’s Me: Al-Qaeda Lost Jabhat al-Nusra. Now What?, War on the Rocks, 29.07.2016, https://warontherocks.com/2016/07/its-not-you-its-me-al-qaeda-lost-jabhat-al-nusra-now-what/ [dostęp: 11.01.2025].

Wintour P., Ministers from 17 countries meet for Saudi talks on speeding aid to Damascus, The Guardian,12.01.2025,https://www.theguardian.com/world/2025/jan/12/ministers-from-17-countries-meet-in-saudi-talks-on-speeding-aid-to-damascus [dostęp: 23.01.2025].

Wittes B., Anderson S.R., Lister Ch., Abdulhamid A., Lawfare Live: What is going on in Syria?, Lawfare, 10.12.2024, https://www.lawfaremedia.org/article/lawfare-live–what-is-going-on-in-syria [dostęp: 24.01.2024].

Zelin A.Y., From Global Jihad to Local Regime: HTS Builds Different Forms of Legitimacy, The Washington Istitute, 06.08.2021, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/global-jihad-local-regime-hts-builds-different-forms-legitimacy [dostęp: 03.02.2025].

Zelin A.Y., Jihadi ‘Counterterrorism:’ Hayat Tahrir al-Sham Versus the Islamic State, Combating Terrosism Center, „CTC Sentinel”, 02.2023, t. 16, z. 2, https://ctc.westpoint.edu/jihadi-counterterrorism-hayat-tahrir-al-sham-versus-the-islamic-state/ [dostęp: 11.01.2025].

Zelin A.Y., Cahn S., Hayat Tahrir al-Sham and Imagined Communities in Its Proto-State, The Washington Institute, 01.03.2023, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/hayat-tahrir-al-sham-and-imagined-communities-its-proto-state [dostęp: 22.01.2025].

[1] United Nations, More than 125,000 refugees return to Syria in desperate conditions, 09.01.2025, https://news.un.org/en/story/2025/01/1158841 [dostęp: 11.01.2025].

[2] United Nations High Commissioner for Refugees, Syria Regional Refugee Response, https://data.unhcr.org/en/situations/syria [dostęp: 11.01.2025].

[3] United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, Syrian Arab Republic, https://www.unocha.org/syrian-arab-republic [dostęp: 11.01.2025].

[4] M. Al Abdullah, Syria: Which groups have been fighting each other and where?, Armed Conflict Location & Event Data, 11.12.2024, https://acleddata.com/2024/12/11/syria-which-groups-have-been-fighting-each-other-and-where/ [dostęp: 11.01.2025].

[5] A.Y. Zelin, Jihadi ‘Counterterrorism:’ Hayat Tahrir al-Sham Versus the Islamic State, Combating Terrosism Center, „CTC Sentinel”, 02.2023, t. 16, z. 2, https://ctc.westpoint.edu/jihadi-counterterrorism-hayat-tahrir-al-sham-versus-the-islamic-state/ [dostęp: 11.01.2025].

[6] J. Dettmer, Has Syrian rebel leader al-Golani really shaken off his al Qaeda past?, Politico, 11.12.2024, https://www.politico.eu/article/has-syria-rebel-hts-leader-abu-mohammed-al-golani-really-shaken-off-his-al-qaeda-past/ [dostęp: 11.01.2025].

[7] E. Holmquist, What’s in a Name? Jabhat al-Nusra’s reasons for ‘disassociating’ from al-Qaeda, 10.2016, https://www.foi.se/rest-api/report/FOI%20Memo%205802 [dostęp: 11.01.2025].

[8] R. Dass, Hayat Tahrir al-Sham’s Drone Force, Lawfare, 13.12.2024, https://www.lawfaremedia.org/article/hayat-tahrir-al-sham-s-drone-force [dostęp: 11.01.2025].

[9] C. Watts, It’s Not You, It’s Me: Al-Qaeda Lost Jabhat al-Nusra. Now What?, War on the Rocks, 29.07.2016, https://warontherocks.com/2016/07/its-not-you-its-me-al-qaeda-lost-jabhat-al-nusra-now-what/ [dostęp: 11.01.2025].

[10] Ch. Solomon, HTS: Evolution of a Jihadi Group, Wilson Center, 13.07.2022, https://www.wilsoncenter.org/article/hts-evolution-jihadist-group [dostęp: 11.01.2025].

[11] J. Drevon, P. Haenni, How Global Jihad Relocalises and Where it Leads. The Case of HTS, the Former AQ Franchise in Syria, European University Institute, 01.2021, s.15–19, https://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/69795/RSC%202021_08-EN.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp: 22.01.2025].

[12] O. Ajjoub, Crossroads in Idlib: HTS navigating internal divisions amid popular discontent, Middle East Institute, 13.05.2024, https://www.mei.edu/publications/crossroads-idlib-hts-navigating-internal-divisions-amid-popular-discontent [dostęp: 22.01.2025].

[13] A.Y. Zelin, S. Cahn, Hayat Tahrir al-Sham and Imagined Communities in Its Proto-State, The Washington Institute, 01.03.2023,

https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/hayat-tahrir-al-sham-and-imagined-communities-its-proto-state [dostęp: 22.01.2025].

[14] Ch. Lister, Is Idlib set for internal strife?, Middle East Institute, 01.05.2020, https://www.mei.edu/publications/idlib-set-internal-strife [dostęp: 22.01.2025].

[15] W. Abu al-Khair, Tahrir al-Sham activates 'religious police’ units, Diyaruna, 01.06.2018,https://diyaruna.com/en_GB/articles/cnmi_di/features/2018/06/01/feature-02 [dostęp: 22.01.2025].

[16] S. Kajjo, Protests Grow Against Powerful Jihadist Group in Syria Enclave, Voa News, 07.03.2024, https://www.voanews.com/a/protests-grow-against-powerful-jihadist-group-in-syria-enclave-/7518396.html [dostęp: 22.01.2025].

[17] Several European countries suspend Syrians’ asylum requests Germany, Sweden, Denmark, and Norway have all frozen decisions on Syrian asylum requests, Le Monde, 09.12.2024, https://www.lemonde.fr/en/europe/article/2024/12/09/several-european-countries-suspend-syrian-asylum-requests_6735799_143.html [dostęp: 22.01.2025].

[18] Parlament Österreich, Syrien: Karner kündigt im Nationalrat „geordnetes Rückführungs- und Abschiebungsprogramm” an, 11.12.2024, https://www.parlament.gv.at/aktuelles/pk/jahr_2024/pk1097 [dostęp: 22.01.2025].

[19] Top US diplomats arrive in Damascus to meet new Syria leaders in first visit since Assad outing, The Guardian, 20.12.2024,

https://www.theguardian.com/world/2024/dec/20/us-diplomats-syria-hts-meeting-damascus-bashar-al-assad [dostęp: 21.01.2025].

[20] U.S. Department of State, Terrorist Designation of Al-Nusrah Front Leader Muhammad Al-Jawlani, 16.05.2013, https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/05/209499.htm [dostęp: 22.01.2025].

[21] Auswärtiges Amt, Außenministerin Annalena Baerbock vor ihrer Abreise nach Damaskus, 03.01.2025, https://www.auswaertiges-amt.de/de/newsroom/baerbock-damaskus-2692368 [dostęp: 23.01.2025].

[22] United Nations, Statement of the Secretary-General – on Syria, 08.12.2024, https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2024-12-08/statement-of-the-secretary-general-%E2%80%93-syria [dostęp: 23.01.2025].

[23] P. Wintour, Ministers from 17 countries meet for Saudi talks on speeding aid to Damascus, The Guardian,12.01.2025,https://www.theguardian.com/world/2025/jan/12/ministers-from-17-countries-meet-in-saudi-talks-on-speeding-aid-to-damascus [dostęp: 23.01.2025].

[24] Nobel Peace Prize winner Nadia Murad on fighting for Yazidi women – BBC 100 Women, BBC World Service, https://www.youtube.com/watch?v=0-aV-T_XPiw&t=231s [dostęp: 25.01.2025].

[25] D. Khalifa, N. Bonsey, Key Decisions Loom as Syria Enters a New Era, International Crisis Group, 14.01.2025, https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/key-decisions-loom-syria-enters-new-era [dostęp: 23.01.2025].

[26] J. Spicer, T. Gumrukcu, M. Gebeily, Negotiators zero in on potential deal to disarm Syria’s last battleground, Reuters, 19.01.2025, https://www.reuters.com/world/middle-east/negotiators-zero-potential-deal-disarm-syrias-last-battleground-2025-01-19/ [dostęp: 23.01.2025].

[27] D. Margolin, Syria Crisis Leaves Islamic State Prisons and Detention Camps Vulnerable, The Washington Institute, 09.12.2024, https://washingtoninstitute.org/policy-analysis/syria-crisis-leaves-islamic-state-prisons-and-detention-camps-vulnerable [dostęp: 23.01.2025].

[28] O. Qereman, Syrian Kurdish forces oppose handing jihadist jails to Islamist rulers, Reuters, 25.01.2025, https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-kurdish-forces-oppose-handing-jihadist-jails-islamist-rulers-2025-01-21/ [dostęp: 23.01.2025].

[29] H.J. Barkey, What Role Is Turkey Playing in Syria’s Civil War, Council on Foreign Relations, 06.12.2024,

https://www.cfr.org/expert-brief/what-role-turkey-playing-syrias-civil-war [dostęp: 24.01.2025].

[30] A. Michalski, Turcja wobec upadku al-Asada: szanse i wyzwania, Ośrodek Studiów Wschodnich, 10.12.2024,

https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-12-10/turcja-wobec-upadku-al-asada-szanse-i-wyzwania [dostęp: 24.01.2025].

[31] L. Kenez, Turkey ready to take charge of prisons holding ISIS members in Syria amid uncertainty over HTS’s plans, Nordic Monitor, 07.01.2025, https://nordicmonitor.com/2025/01/turkey-willing-to-take-control-of-isis-prisons-in-syria-if-hts-fails-to-manage-them/ [dostęp: 24.10.2024].

[32] U.S. Department of State, Joint Statement Announcing the Timeline for the End of the Military Mission of the Global Coalition to Defeat ISIS in Iraq, 27.09.2024, https://2021-2025.state.gov/joint-statement-announcing-the-timeline-for-the-end-of-the-military-mission-of-the-global-coalition-to-defeat-isis-in-iraq/ [dostęp: 24.10.2024].

[33] Ch. Lister, CENTCOM says ISIS is reconstituting in Syria and Iraq, but the reality is even worse, Middle East Institute, 17.07.2024,

https://www.mei.edu/publications/centcom-says-isis-reconstituting-syria-and-iraq-reality-even-worse [dostęp: 24.10.2024].

[34] J. Bowen, Syria not a threat to world, rebel leader Ahmed al-Sharaa tells BBC, BBC, 18.12.2024, https://www.bbc.com/news/articles/c05p9g2nqmeo [dostęp: 24.10.2024].

[35] Saudi Arabia calls for Syria sanctions relief as Arab, EU diplomats gather in Riyadh, France24, 12.01.2025, https://www.france24.com/en/live-news/20250112-arab-eu-diplomats-in-saudi-for-talks-on-support-for-syria [dostęp: 23.01.2025].

[36] M. Al Abdullah, V. d’Hauthuille, Syria: Israeli airstrikes reach an all-time high after Assad regime falls, Armed Conflict Location & Event Data, 11.12.2024, 19.12.2024, https://acleddata.com/2024/12/19/syria-israeli-airstrikes-reach-an-all-time-high-after-assad-regime-falls/ [dostęp: 23.01.2025].

[37] H. Azizi, How Iran Lost Syria And Why a Stable Post-Assad Future Will Require Tehran’s Involvement, Foreign Affairs, 23.12.2024, https://www.foreignaffairs.com/syria/how-iran-lost-syria [dostęp: 23.01.2025].

[38] D. Simon, G. Smith, J. Drevon, Don’t Repeat in Syria the Mistakes of Afghanistan.

Isolating Damascus’s New Rulers Won’t Moderate Them, Foreign Affairs, 02.01.2025, https://www.foreignaffairs.com/afghanistan/dont-repeat-syria-mistakes-afghanistan [dostęp: 23.01.2025].

[39] S. Heydemann, Syria needs sanctions relief now, Brookings, 15.01.2025, https://www.brookings.edu/articles/syria-needs-sanctions-relief-now/ [dostęp: 23.01.2025].

[40] Komisja Europejska, EU provides €235 million humanitarian aid to Syrians, 17.01.2025, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_282 [dostęp: 24.01.2024].

[41] D. Simon, U.S. Sanctions Relief for Syria Is an Important Start, but Not Enough, Lawfare, 23.01.2025, https://www.lawfaremedia.org/article/u.s.-sanctions-relief-for-syria-is-an-important-start–but-not-enough [dostęp: 24.01.2024].

[42] B. Wittes, S.R. Anderson, Ch. Lister, A. Abdulhamid, Lawfare Live: What is going on in Syria?, Lawfare, 10.12.2024, https://www.lawfaremedia.org/article/lawfare-live–what-is-going-on-in-syria [dostęp: 24.01.2024].

[43] A.Y. Zelin, From Global Jihad to Local Regime: HTS Builds Different Forms of Legitimacy, The Washington Istitute, 06.08.2021, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/global-jihad-local-regime-hts-builds-different-forms-legitimacy [dostęp: 03.02.2025].

[44] Syria names interim president: Ahmed al-Sharaa to lead transitional government, Al Jazeera English, 30.01.2025, https://www.youtube.com/watch?v=RYAE4xrOqAo [dostęp: 03.02.2025].Syria po Assadzie. Wszyscy chcą zapomnieć o przeszłości

Dnia 8 grudnia 2024 roku, po ofensywie przeprowadzonej przez Hayat Tahrir al-Sham (HTS), obalono rządy Socjalistycznej Partii Odrodzenia Arabskiego (Baas). Prezydent Bashar al-Assad opuścił kraj, a sprzymierzone z nim wojsko dość szybko oddało broń. Miesiąc po ofensywie HTS próbuje utworzyć rząd tymczasowy, a Ahmed Hussein al-Sharaa zostaje prezydentem Syrii. Zapowiada inkluzyjność, odbudowę kraju i przyjazne stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Największe państwa Unii Europejskiej udały się do Damaszku, tak samo jak delegacje Jordanii, Kataru i Arabii Saudyjskiej. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych 125 tysięcy pełnych nadziei Syryjczyków powróciło do ojczyzny[1]. Zasadność tego optymizmu zależała będzie od tego, czy zapewnienia składane przez lidera Ahmeda Husseina al-Sharę będą odzwierciedlały jego działania. Oprócz uzasadnionych obaw o przyszłość Syrii należałoby się zastanowić nad przyszłością obozów detencyjnych w północno-wschodniej części kraju, gdzie są przetrzymywani bojownicy Państwa Islamskiego oraz nad tym, jaką strategię powinny obrać kraje Europy wobec nowych władz w Damaszku.