Polityka Niemiec wobec dżihadystów, a bezpieczeństwo państwa

Artykuł poświęcony jest strategii, jaką przyjął rząd niemiecki wobec powrotu europejskich dżihadystów, którzy dołączyli do Państwa Islamskiego w Iraku i Syrii, i temu, jakie zagrożenia są z tym związane. Zostanie poruszone zagadnienie migracji z Bliskiego Wschodu, fenomenu popularności ideologii dżihadu w Niemczech, a także aktualne zagrożenia związane z globalnym rozwojem i kondycją Państwa Islamskiego po upadku kalifatu w Iraku i Syrii. Przedstawione zostaną także rekomendacje dla Polski dotyczące przeciwdziałania radykalizacji oraz prognoza ewentualnych zagrożeń związanych z terroryzmem w związku z przyjęciem paktu o Azylu i Migracji oraz z sytuacją na granicy polsko-białoruskiej.

Fenomen Państwa Islamskiego i zagranicznych bojowników

Fenomen Państwa Islamskiego w literaturze analizowany jest w wielu aspektach. Zarówno w kontekście militarnym, jak i rekrutacji zagranicznych bojowników terrorystycznych (Foreign Terrorist Fighters, FTF)[1], a także wymiaru globalnej propagandy tej organizacji. Kwestia ta nie jest nowym zagrożeniem dla bezpieczeństwa międzynarodowego ani wewnętrznego. W literaturze podkreśla się jednak wyjątkową mobilizację bojowników, którzy z utworzonego przez Państwo Islamskie kalifatu wyjechali do Iraku i Syrii[2]. Oficjalnie definicja FTF pojawiła się w dokumentach ONZ w 2014 roku, jednak już wcześniej od lat 80. odnotowywano wyjazdy bojowników do Bośni i Hercegowiny, Czeczenii, Afganistanu czy Pakistanu[3]. Państwo Islamskie proklamowane w 2014 roku przez Abu Bakra al-Baghdadiego, samozwańczego kalifa, wezwało muzułmanów z całego świata, aby brali udział w kalifacie. Zmobilizowało to nie tylko radykałów z Bliskiego Wschodu, ale także bojowników z Europy i kobiety, w tym konwertytów.

Według różnych danych od 2011 roku na Bliski Wschód przybyło około 30 000 zagranicznych bojowników, a około 5000 osób, które zdecydowały się wstąpić do strefy działań wojennych, pochodziło z Europy[4]. Byli to głównie Francuzi, Brytyjczycy, Niemcy i Belgowie[5]. Według Federalnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Das Bundesministerium des Innern und für Heimat, BMI) Niemcy opuściło około 1150 osób, w tym 289 kobiet, aby dołączyć do PI[6]^,[7]. O fenomenie Państwa Islamskiego świadczy także liczba konwertytów, która podjęła decyzję przyłączenia się do kalifatu. Organizacja była w stanie zmobilizować bojowników, którzy sukcesywnie wyjeżdżali na Bliski Wschód i tworzyli czwartą falę zagranicznych bojowników[8].

Rozwój Islamu w Niemczech

Historia islamu w Niemczech sięga jeszcze XVII wieku, ale dopiero w latach 60. XX wieku Niemcy doświadczyły imigracji muzułmańskiej na dużą skalę. W związku z rozwojem gospodarczym głównie zachodnia część RFN potrzebowała pracowników i w tym celu podpisano umowy z Turcją, Marokiem, Tunezją i Jugosławią odnośnie do sprowadzania siły roboczej. Gastarbeiterzy, którzy przybywali na pobyt tymczasowy w celu podjęcia prac, z czasem zaczęli wraz ze swoimi rodzinami osiedlać się w Niemczech. Imigranci pochodzenia muzułmańskiego napływali także z Bośni i Hercegowiny, Maroka, Iraku czy Afganistanu[9].

Raport z przeprowadzonych badań Muslimisches Leben in Deutschland 2020, bazujący na statystykach z 2019 roku, podaje, że muzułmanie stanowią blisko 6,6% całej populacji Niemiec i drugą co do wielkości wspólnotę religijną w tym kraju^[10]. W Niemczech żyje około 5,5 miliona wyznawców islamu, w tym 2,5 miliona Turków stanowiących 45% całkowitej liczby muzułmanów[11]. Wśród arabskojęzycznych muzułmanów największy odsetek to Syryjczycy – około 729 000 osób. Większość muzułmanów to sunnici – 74%. Mimo że Turcy wydają się społecznością, która miała najwięcej czasu na integrację, nie do końca tak jest. W dalszym ciągu określają się diasporą, podkreślając silne związki ze swoją ojczyzną, a ich strukturę opisuje się jako „państwo w państwie”. Są jednak najlepiej zorganizowaną mniejszością, w przeciwieństwie do muzułmanów, którzy zasilają różne organizacje, a ich rozdrobnienie powoduje brak przedstawicielstwa, z którym rząd niemiecki mógłby podejmować dialog.

Wydaje się, że rozwój islamu w Europie, a co za tym idzie – kwestie migracji i integracji związane z zamachami z dnia 11 września 2001 roku były zainteresowaniem badaczy i odpowiednich instytucji rządowych. Po zamachach na WTC, a także późniejszych atakach w Madrycie w 2004 roku i w Londynie w 2005 roku oraz po zapoczątkowaniu przez ówczesną Kanclerz RFN Angelę Merkel w 2015 roku polityki otwartych granic i tzw. Willkommenskultur (w odzewie na wzmożoną migrację z Bliskiego Wschodu spowodowaną niestabilną sytuacją krajów regionu po Arabskiej Wiośnie) kwestia islamu weszła na stałe jako część debaty politycznej i społecznej. Islam, migracja i integracja muzułmanów zaczęły być szerzej omawiane, a także rozpatrywane w kontekście bezpieczeństwa i łączone z zagrożeniem terrorystycznym[12].

Niemiecki dżihadysta

Literatura próbująca zidentyfikować przyczyny wstąpienia obywateli w szeregi Państwa Islamskiego w Iraku i Syrii nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Analizy śledzące procesy radykalizacji osób, które zdecydowały się wstąpić do organizacji terrorystycznej, wymieniają co najmniej kilkanaście różnych przyczyn, podkreślając przy tym, że nie ma jednej ścieżki radykalizacji, a przyczyny i motywacje się różnią[13]. Jednak wśród najczęściej wymienianych powodów można wyszczególnić: poszukiwanie sensu życia i tożsamości, próbę przybliżenia się do „prawdziwego islamu” i przekonanie, że w laickiej Europie nie można w pełni wyznawać islamu, słabą pozycję ekonomiczną, brak perspektyw i utratę wiary w moralność współczesnego – zwłaszcza zachodniego – świata, chęć nadania głębszego sensu życiu[14]. Raport przygotowany przez The International Centre for Counter-Terrorism (ICCT) w lutym 2021 roku Comparative Analysis of the Data on Western Foreign Fighters in Syria and Iraq: Who Went and Why? podaje wpływ takich czynników jak: słaba ekonomiczna pozycja obywateli, wcześniejsze problemy z prawem, kwestie psychologiczne, a także wpływ religii i ideologii[15]. Jednocześnie raport podkreśla, że w dalszym ciągu badania te są niepełne, ponieważ pochodzą często ze źródeł nieoficjalnych, a sylwetki wszystkich FTF nie są dobrze znane. Potwierdza to konkluzje, że składowa czynników wspierających radykalizację jest liczna. Dotychczasowe badania wskazują, że jednym z ważniejszych były kwestie ideologiczne[16].

W 2016 roku Niemiecki Urząd ds. Ochrony Konstytucji określił jednak socjologiczny profil niemieckiego dżihadysty, wskazując, że przeważnie jest to mężczyzna, muzułmanin, posiadający tzw. tło migracyjne Migrationshintergrund, nieradzący sobie w życiu[17]. Oprócz tego, jak podają niemieckie służby bezpieczeństwa, obywatele niemieccy, którzy zdecydowali się wstąpić do PI, pochodzili z kręgów salafickich[18]. Niepokojąca wydaje się także liczba kobiet, które podjęły decyzję o wstąpieniu do organizacji terrorystycznej i które były zachęcane do przyjazdu do Iraku i Syrii.

Komórki Państwa Islamskiego w Niemczech

Należące do Al-Kaidy komórki dżihadystyczne zaczęły rozwijać swoją aktywność w Niemczech w latach 90. W związku z zamachami terrorystycznymi na ambasady amerykańskie w Nairobi oraz Dar es Salaam aresztowano niedaleko Monachium Mahumada Mamduha Saliama (Abu Hadżir al-Iraki), który był odpowiedzialny za kwestie logistyczne i operacyjne w Al-Kaidzie. Z kolei Hamburg był miejscem spotkań Jemeńczyka Ramziego bin asz-Szibha (Asz-Szajba), Egipcjanina Muhammada Ata as-Sajjida, Libańczyka Zijada Dżarraha i Emiratczyka Marwan asz-Szihhi, którym Bin Laden powierzył uprowadzenie samolotów biorących udział w ataku na Nowy Jork i Waszyngton. Mimo że sylwetka Muhammada Atty[19] była znana niemieckim organom ścigania, zagrożenie ze strony islamskiego dżihadu, podobnie jak w innych krajach europejskich, nie było jeszcze dla Niemiec na liście priorytetów. Z czasem w związku z operacjami wymierzonymi przeciwko Al-Kaidzie jej aktywność spadła, a wraz z pojawieniem się nowego kalifa i Państwa Islamskiego zaczęły tworzyć się także komórki PI w Niemczech.

Sukces Państwa Islamskiego i działalność na tak dużą skalę nie byłaby możliwa bez rozbudowanej propagandy. PI działało z dużo większym rozmachem niż Al-Kaida, wykorzystując możliwości, jakie dały nowe technologie[20]. Za rekrutację i szkolenie potencjalnych bojowników w Państwie Islamskim odpowiadały wyspecjalizowane struktury jak diwan al-Jund i diwan al-Amni. Instytucje te były odpowiedzialne zarówno za prowadzenie operacji wojennych, jak i zbieranie informacji. Organizacja działała intensywnie w Internecie, wykorzystując platformy takie jak Facebook, Twitter, TikTok czy Telegram[21]. Stworzono także specjalne wersje gry GTA czy Call of Duty, a nawet zaprojektowano linię odzieży propagującą organizację terrorystyczną[22]. Państwo Islamskie korzystało z tradycyjnych form przekazu, wydając magazyny, a najpopularniejszym z nich był „Dabiq”[23]. Magazyn opowiadał o życiu w kalifacie, próbując zachęcić potencjalnych rekrutów[24] sugestiami, że tylko pod flagą Państwa Islamskiego jest możliwe życie w zgodzie z zasadami islamskimi. Narracja podkreślała, że islam jest religią wojny i należy uderzyć we wrogie państwa i organizacje[25].

Medialna aktywność propagandowa Państwa Islamskiego w 2015 roku przejawiała się w groźbach w stronę władz niemieckich za wsparcie działań w Afganistanie przeciwko muzułmanom oraz za pomoc irackim Kurdom[26]. Jednym z najpopularniejszych niemieckich dżihadystów i rekruterów PI w Niemczech był Denis Cuspert alias Abu Talha al-Almani, znany także pod pseudonimem artystycznym jako raper Deso Dogg[27]. Według berlińskiego Urzędu Ochrony Konstytucji jego zadaniem była mobilizacja zradykalizowanych salafitów w Niemczech[28]. Jedną z najbardziej aktywnych sieci dowodził Abu Walaa, który razem ze swoimi najbliższymi współpracownikami aktywny był w meczecie w Dolnej Saksonii. Podobne miejsca rekrutacji istniały również m.in. w Nadrenii Północnej-Westfalii[29].

Wraz z utracaniem przez Państwo Islamskie terytoriów w Syrii i Iraku aktywność propagandowa organizacji także osłabła. PI przetrwało jednak, osiedlając się kolejno w Afryce Północnej, Azji Południowo-Środkowej i Południowo-Wschodniej. Dzisiaj największą aktywność wykazuje w Afryce Subsaharyjskiej i mimo utraty kalifatu przetrwało w Iraku i Syrii. Pewnego rodzaju punktem zwrotnym była także pandemia COVID-19, która została wykorzystana do intensyfikacji rozprzestrzeniania się idei kalifatu na platformach społecznościowych i dark webie, także wśród europejskich odbiorców[30]. Pandemia pogorszyła sytuację bezpieczeństwa na Bliskim Wschodzie, gdzie przetrzymywani są bojownicy Państwa Islamskiego oraz ich żony i dzieci[31]. W 2021 roku Syryjskie Siły Demokratyczne odnotowały przeprowadzone przez grupy powiązane z Państwem Islamskim ataki na więzienie Al-Sina w północno-wschodniej Syrii, które miały na celu odbicie więźniów powiązanych z organizacją terrorystyczną[32].

Państwo Islamskie ewoluowało z dżihadystycznego ruchu do globalnej organizacji działającej za pomocą Generalnej Dyrekcji Prowincji (The General Directorate of Provinces, GDP), która odpowiada za zdolności operacyjne i finansowe oraz jest kluczowa dla aktywności organizacji na całym świecie, zagrażając bezpieczeństwu międzynarodowemu^[33]. Mimo utraty terytoriów w 2019 roku idea Państwa Islamskiego przetrwała, a propaganda organizacji dalej jest aktywna także w Europie.

Państwo Islamskie działa aktywnie na wielu terytoriach, najwięcej uwagi skupia jednak jego prowincja w Azji Centralnej – Państwo Islamskie Chorasanu (Islamic State Khorasan Province, ISKP) – w związku z zamachami na Crocus City Hall na terenie Rosji w Krasnogorsku 22 marca 2024 roku. Wcześniej służby niemieckie informowały także o udaremnianych atakach w Niemczech i Szwecji, które powiązano z ISKP[34]. Działania Państwa Islamskiego coraz częściej inspirują także tzw. samotne wilki, lone wolf[35]. Ostatnim tego przykładem jest atak nożownika w Solingen w Nadrenii Północnej-Westfalii (NRW) z 23 sierpnia 2024 roku. Prokuratura federalna potwierdziła, że sprawca – Issa al H – podzielał ideologię Państwa Islamskiego[36], lecz jednocześnie nie był zidentyfikowany jako Gefährder, co może świadczyć o jego autoradykalizacji i inspiracji dżihadyzmem[37].

Strategia Niemiec wobec powracających bojowników

W dalszym ciągu w obozach w północno-wschodniej Syrii i Iraku przebywa 30 000 bojowników Państwa Islamskiego. W obu tych krajach przetrzymywanych jest także 65 000 kobiet i dzieci powiązanych z ISIS. Według Federalnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Das Bundesministerium des Innern und für Heimat, BMI) do Niemiec powróciło 460 z 1150 osób, które wyjechały do Iraku i Syrii.
W 2019 roku ówczesny minister spraw wewnętrznych Horst Seehofer (CSU) stwierdził, że nie chce przyjmować ludzi, którzy są niebezpieczni, bez zagwarantowania bezpieczeństwa[38]. Rok później, w 2020 roku, stwierdzono, że prace nad sprowadzaniem obywateli z obozów w północno-wschodniej Syrii trwają, ale identyfikacja takich osób jest trudna. Kolejno w 2021 roku ówczesny minister spraw zagranicznych Heiko Maasa (SPD) podkreślał trudności logistyczne spowodowane także pandemią COVID-19 oraz zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego Niemiec[39]^,[40].

Szacunkowo do tej pory zostało sprowadzonych 40% niemieckich obywateli. Z 1150 osób, które opuściły Niemcy, 861 to mężczyźni. Według raportów powróciło 129 kobiet. Rząd niemiecki przeprowadził repatriacje 27 kobiet, 80 nieletnich i jednego mężczyzny[41]. Część osób, zwłaszcza mężczyzn, zginęła w walce, powróciła na własną rękę lub przebywa w więzieniach zarządzanych przez Syryjskie Siły Demokratyczne w północno-wschodniej Syrii. Szacuje się, że niektórzy w dalszym ciągu mogą aktywnie działać w ramach Państwa Islamskiego lub ich los jest nieznany[42]. W 2023 roku Heskie Centrum Informacji i Kompetencji przeciwko Ekstremizmowi (Hessisches Informations- & Kompetenzzentrum gg. Extremismus) podało do informacji, że 150 osób, które powróciły, aktywnie uczestniczyło w walkach w Syrii lub Iraku. Do tej pory wszczęto postępowania przeciwko 310 powracającym osobom w związku z przestępstwami popełnionymi w Syrii lub Iraku, 87 z nich to kobiety[43].

Niemcy przedsięwzięły szereg środków, aby zminimalizować ryzyko ataków terrorystycznych i zarządzać powrotami rodzimych dżihadystów. W latach 2015 i 2016 Niemcy, podobnie jak inne kraje Europy Zachodniej, znalazły się w kryzysie bezpieczeństwa spowodowanym licznymi atakami terrorystycznymi[44]. Jednocześnie w 2016 roku zanotowano największy odpływ bojowników do Iraku i Syrii[45]. W odpowiedzi na rosnące zagrożenie terroryzmem w 2016 roku została opublikowana narodowa strategia walki z ekstremizmem. W 2004 roku w Berlinie utworzono Wspólne Centrum Zwalczania Terroryzmu (Gemeinsames Terrorismusabwehrzentrum, GTAZ), które powstało wskutek ataków terrorystycznych przeprowadzonych przez Al-Kaidę 11 września 2001 roku w Stanach Zjednoczonych. Centrum odpowiada za wymianę informacji pomiędzy instytucjami wywiadowczymi i policyjnymi. Po atakach terrorystycznych we Francji na Charlie Hebdo w 2015 roku przeprowadzonych przez dwóch algierskich braci muzułmańskich oraz ataku Tunezyjczyka z 19 grudnia 2016 roku, gdy ciężarówka wjechała na jarmark bożonarodzeniowy obok Kościoła Pamięci Cesarza Wilhelma na Breitscheidplatz w Berlinie, Niemcy w 2016 roku przyjęli strategię zapobiegania ekstremizmowi i promowania demokracji.

W maju 2024 roku Strategie der Bundesregierung für eine starke, wehrhafte Demokratie und eine offene und vielfältige Gesellschaft^[46]została zaktualizowana. Wymienia ona kilka głównych celów: wzmocnienie zróżnicowanego demokratycznego społeczeństwa, politycznej edukacji i uczestnictwa w demokracji. Za jeden z priorytetów uznaje również zapobieganie ekstremizmowi i walkę z nienawiścią i dezinformacją w Internecie, a także przeciwdziałanie wszelkim radykalnym ruchom, które mają charakter antyinstytucjonalny^[47].

W Niemczech działa wiele organizacji na poziomie landowym i ogólnokrajowym, które prowadzą szereg projektów na rzecz rehabilitacji powracających bojowników i ich deradykalizacji, ale także na rzecz przeciwdziałania ekstremizmowi w ogóle. Najważniejsze z nich to: Grüner Vogel e.V., EXIT-Deutschland, Hayat Deutschland czy Violence Prevention Network (VPN), która wspiera osoby dotknięte ekstremizmem motywowanym religijnie oraz współpracuje z Federalnym Urzędem ds. Migracji i Uchodźców. Jednym z ważniejszych rządowych programów jest „Demokratie leben!”, który ma za zadanie wspierać demokrację obywatelską, dialog społeczny i przeciwdziałać wszelkim formom ekstremizmu^[48].

Oprócz przedsięwziętych środków prewencyjnych ważną rolę odgrywa także zaostrzenie prawa karnego. W 2014 roku została zakazana działalność Państwa Islamskiego na terytorium Niemczech wraz z upowszechnianiem wizerunku organizacji. Jedną z najbardziej kontrowersyjnych i budzących wątpliwości co do skuteczności strategii wobec rodzimych dżihadystów jest pozbawienie obywatelstwa^[49]. Art. 16 niemieckiej federalnej ustawy zasadniczej zabrania „pozbawienia” obywatelstwa^[50]. Jednocześnie Konstytucja niemiecka przewiduje możliwość pozbawienia „ustawowo” obywatelstwa w określonych okolicznościach, m.in. w przypadku, gdy dana osoba posiada obecnie drugie obywatelstwo, jest pełnoletnia (tj. ukończyła 18 lat) oraz bierze udział w ruchach bojowych za granicą w grupie paramilitarnej, której działania mają na celu „ustanowienie alternatywnego państwa lub struktur państwopodobnych”. Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zostało upoważnione do prowadzenia wykazu grup spełniających te wymagania. Ustawa będzie miała zastosowanie wyłącznie do przyszłych FTF i jako taka nie będzie miała skutku wstecznego[51].

Od 2009 roku wprowadzono tzw. Terrorcampgesetz^[52], czyli nowe prawo umożliwiające karanie osób, które przebywały w obozach szkoleniowych dla terrorystów, a także dla tzw. trenerów w „obozach terrorystycznych”. Penalizacji podlega nawet podróż z samym zamiarem wzięcia udziału w takim szkoleniu^[53]. Te działania mają na celu dość szybkie zidentyfikowanie zagrożenia i umożliwienie przeprowadzenia śledztwa na wczesnym etapie oraz odpowiednią reakcję służb bezpieczeństwa na zagrożenia dla państwa^[54]. Jednocześnie jest to odpowiedź na wytyczne rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 2178.

Osoby powracające mogą zostać uznane za tzw. osoby zagrożone (Gefährder). Jest to termin roboczy używany przez ograny ścigania określający tych, których podejrzewa się o zagrożenie terrorystyczne o podłożu islamistycznym. Termin ten może dotyczyć innych zjawisk przestępczości o podłożu politycznym^[55].

W dalszym ciągu toczą się także sprawy karne wobec zidentyfikowanych bojowników, które są ważne nie tylko w związku z kwestią bezpieczeństwa, ale mają również wymiar humanitarny. Niemcy za pomocą specjalnych programów sprowadziły Jezydów, jedną z najbardziej prześladowanych mniejszości religijno-etnicznych, oraz uznały zbrodnie PI wobec tej grupy za ludobójstwo[56]. Federalny Trybunał Sprawiedliwości niedawno potwierdził wyrok z 2021 roku wydany na Taha al Jumailly’ego na dożywocie za ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione na ofiarach jazydzkich. Niemcy skazały też jego żonę, Jennifer Wenisch, która była członkinią ISIS, za pomocnictwo i podżeganie do zbrodni przeciwko ludzkości, za jej udział w zniewoleniu, znęcaniu się i zabiciu pięcioletniej dziewczynki jazydzkiej, a także za zniewolenie i znęcanie się nad matką dziecka.

Wyzwania i zagrożenia

Kwestia sprowadzania niemieckich dżihadystów budzi wiele kontrowersji i stanowi wyzwanie dla bezpieczeństwa państwa. Bojownicy, którzy przeszli szkolenie wojskowe w Iraku i Syrii, mogą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Z drugiej strony osoby powracające są zidentyfikowane, a powrotowi do codziennego życia towarzyszy rehabilitacja czy deradykalizacja, co ułatwia obserwację jednostek. Jednocześnie nie zawsze służby są w stanie zidentyfikować, czym dana osoba zajmowała się w Państwie Islamskim, ponieważ dowody zbrodni często giną w strefie działań wojennych, a to może utrudniać ewentualne procesy karne dotyczące nie tylko samego uczestnictwa w organizacji terrorystycznej, ale także zbrodni przeciwko ludzkości.

Repatriacja jest wyzwaniem prawnym, lecz również dyplomatycznym, ponieważ sprowadzanie bojowników wymaga nie tylko odpowiednych narzędzi prawnych, ale także współpracy z takimi krajami jak Syria, Irak czy Turcja, gdzie odbywa się transfer takich osób. W kolejnym etapie ważne są też odpowiednie programy deradykalizujące; te, które pomagają wrócić takim osobom do codzienności bez ekstremistycznej ideologii, i te, które zapobiegają dalszej radykalizacji w więzieniach. Jak wskazują analitycy, kraje europejskie powinny wziąć odpowiedzialność za swoich obywateli, którzy zradykalizowali się na terytorium Europy, a przede wszystkim chronić dzieci, które są szczególnie narażone na radykalizację i mogą zostać zrekrutowane przez Państwo Islamskie.

Rozpatrując kwestię zagranicznych bojowników, wskazuje się głównie mężczyzn, ale w ostatnich latach zmieniło się postrzeganie kobiet, których rola w organizacjach terrorystycznych, także w Państwie Islamskim, postrzegana była biernie. Niemcom udało się sprowadzić większość kobiet, które wykazywały chęć powrotu. W obozach nadal pozostają te, które nie chcą poddać się procedurze repatriacji. Dzisiaj wskazuje się, że kobiety także brały czynny udział w walkach lub dopuszczały się zbrodni przeciwko ludzkości.

Jednocześnie rola gender zarówno w propagandzie dżihadystycznej, jak i w rekrutacji jest coraz większa. To właśnie matki po śmierci swoich mężów-bojowników wychowują dzieci w radykalnej ideologii, wierząc, że upadek kalifatu to tylko przejściowy stan. To kobiety często umykają służbom, ponieważ bywają uznawane jedynie za potencjalne czarne wdowy lub żony, podczas gdy są także odpowiedzialne za rekrutacje.

Dzisiaj właśnie one, a także ich dzieci stanowią znaczną część mieszkańców obozów w północno-wschodniej Syrii[57]. Około 93% osób w obozie Al-Hol to kobiety i dzieci, 65% to osoby poniżej 18 roku życia, a 51% to osoby poniżej 12 roku życia, które żyją w niehumanitarnych warunkach. Część dzieci urodziła się już w obozie i jedyną perspektywą dla nieletnich jest repatriacja do swojego rodzimego kraju[58].

Raport Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji zidentyfikował jako zagrożenie ekstremizm motywowany ideologią dżihadyzmu, ale również islamizm. Świadczą o tym ostatnie ataki terrorystyczne dokonywane przez osoby zwane samotnymi wilkami, co potwierdza także raport Europolu[59], który odnotował wzrost ataków terrorystycznych spowodowanych autoradykalizacją. PI od początku swojej działalności było aktywne w mediach społecznościowych i w dalszym ciągu aktywnie działa przede wszystkim w Internecie, prowadząc kampanie wzywające do ataków w Europie. Online jihad[60], w związku z rozwojem technologii AI oraz z wykorzystywaniem takich platform jak TikTok, który pozwala generować krótkie treści przedstawiające czarno-białą wizję świata, jaką wykorzystują terroryści w swojej propagandzie, stwarza jedno z bezpośrednich zagrożeń dla bezpieczeństwa wewnętrznego Niemiec[61].

To właśnie za pośrednictwem anglojęzycznego magazynu dostępnego online „Voice of Khurasan” PI zachęcało do podobnych ataków jak ten w Sollingen[62]. W kwietniu 2024 roku ponad tysiąc osób powiązanych z organizacją Muslim Interactive (MI) wyszło na ulice skandować hasła „Kalifat ist die Lösung” w Hamburgu[63]. MI jest uznana przez Urząd Ochrony Konstytucji za organizacje ekstremistyczną, ideologicznie zbliżoną do Hizb ut-Tahrir[64], która swoimi korzeniami sięga do lat 50. i odwołuje się do idei panislamizmu i zjednoczenia wszystkich muzułmanów w ramach kalifatu[65]. Została wpisana w Wielkiej Brytanii na listę organizacji terrorystycznych i uznana za antysemicką i zachęcającą do terroryzmu[66]. Zarówno Hizb ut-Tahrir, jak i Muslim Interactive zrzeszają młodych muzułmanów i wykazują się dużą aktywnością w Internecie m.in. na TikToku, Instagramie i Facebooku[67].

Rola, jaką odgrywają media społecznościowe dla organizacji ekstremistycznych i terrorystycznych, jest dobrze zbadana w literaturze i nie jest niczym nowym, jednak wraz z ewolucją nowych technologii, a także fascynacją w szczególności młodych dorosłych światem online intensyfikuje się też zagrożenie radykalizacją[68]. W październiku 2024 roku Nancy Faeser, minister spraw wewnętrznych Niemiec, powołała grupę zadaniową ds. zapobiegania islamizmowi. Jednym z jej pierwszych zadań będzie walka z radykalizacją w Internecie, która w pierwszej kolejności obejmie radykalne treści rozpowszechniane za pomocą TikToka[69].

Nie tylko dżihadyzm i motywowane nim ataki terrorystyczne są zagrożeniem dla Niemiec, ale także islamizm, który podważa istnienie demokracji i próbuje legitymizować przemoc usprawiedliwianą Koranem. Raport Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji identyfikuje 27 200 osób, które mogą stwarzać zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego Niemiec i wywodzić się ze środowisk islamistycznych[70]. Mimo że liczba osób uznanych za Gefährder wydaje się stabilna w porównaniu z poprzednim rokiem, a statystyki Global Terrorism Index wskazują, że terroryzm w Europie spadł, to Niemcy uznają, że zagrożenie atakiem terrorystycznym jest wyższe niż w poprzednich latach i wysoce prawdopodobne[71].

Niemiecka polityka otwartych granic zapoczątkowana przez ówczesną kanclerz Niemiec Angelę Merkel i intensyfikacja ataków terrorystycznych w zachodniej Europie w latach 2015–2016 sprawiły, że zagrożenie dżihadyzmem zaczęło być jednym z priorytetów służb niemieckich. Dodatkowo w następstwie kryzysu uchodźczego zaczęto łączyć migrację z zagrożeniem terrorystycznym oraz islamskim fundamentalizmem.

Mimo że takie podejście było krytykowane przez europejskich polityków i ekspertów zajmujących się migracją uznających to za krzywdzące dla samego rozumienia tego zjawiska, to samo Państwo Islamskie kierowało swoją propagandę w stronę uchodźców zmierzających do Europy, w tym do Niemiec, w celu zachęcenia do ataków terrorystycznych na terytorium „niewiernych”. Faktem jest także, że osoby o tzw. tle migracyjnym dopuszczały się ataków terrorystycznych bądź je planowały. Nie ulega również wątpliwości, że napływ migrantów, uchodźców czy osób ubiegających się o azyl jest wyzwaniem dla bezpieczeństwa państwa, a także dla innych jego sektorów. Kwestia migracji z zagrożeniem terrorystycznym w tle głównie ze strony islamskich fundamentalistów stała się także kwestią polityczną wykorzystywaną przez skrajnie prawicowe ugrupowania.

W Niemczech takim ugrupowaniem, które buduje swoją narrację na odrzuceniu polityki uchodźczej rządu federalnego i antyislamskich hasłach, jest Alternatywa dla Niemiec (Alternative für Deutschland, AfD). Partia, która została założona w 2013 roku i która od tej pory sukcesywnie zdobywa poparcie i największą popularnością cieszy się we wschodnich landach. Jak wykazał Ośrodek Studiów Wschodnich, analizując podziały w Niemczech, AfD paradoksalnie zdobywa najwięcej poparcia dla haseł ograniczenia migracji we wschodnich Niemczech, gdzie odsetek migrantów jest niewielki[72].

Kwestia zagrożenia terrorystycznego i islamizacji Niemiec jest dzisiaj głównym napędowym hasłem partii populistycznych. Jednocześnie koalicja rządząca, do której rozłamu doszło 7 listopada 2024, mimo nawet prób delegalizacji AfD i tzw. kordonu sanitarnego nie była w stanie depopularyzować tej skrajnie prawicowej partii. Partie głównego nurtu wydają się zdawać sobie sprawę, że obywatele są zmęczeni kwestią migracji, a otwarta polityka Niemiec przyniosła ze sobą wiele zagrożeń. Jednak wyzwanie nie narodziło się w 2011 roku, gdy Niemcy otworzyły swoje granice, przesłanki pojawiły się już wcześniej. RFN ma długą historię migracji właśnie z Bliskiego Wschodu, co powinno sprzyjać budowaniu polityk integracyjnych zwłaszcza wobec obywateli arabsko-muzułmańskich. Lecz zdaje się, że w Niemczech w dalszym ciągu trwa debata w kontekście polityki migracyjnej, a przede wszystkim azylowej, gdyż problem wydaje się mieć swoje korzenie głębiej. Biorąc pod uwagę profil osób, które przeprowadzają ataki na terytorium Niemiec, oraz tych, które dołączyły do Państwa Islamskiego, to Niemcy poprawnie identyfikują problem, wskazując, że zagrożeniem są osoby z tłem migracyjnym. Jest to jednak głębszy problem systemowy, nad którym żadna partia nie chce się pochylić.

Społeczność międzynarodowa często sprowadza walkę z terroryzmem do likwidacji pojedynczych przywódców i działań militarnych wymierzonych w organizacje terrorystyczne. Clouproblemu i to, co daje żywotność Państwu Islamskiemu, to jego ideologia i wydaje się, że po pokonaniu przez Globalną Koalicję przeciwko Daesh w 2019 roku umknęło to krajom Europy Zachodniej. Według raportu Global Terrorism Index z 2024 roku PI w dalszym ciągu pozostaje najbardziej śmiercionośną grupą terrorystyczną na świecie, wraz z grupami afiliowanymi takimi jak m.in.: Państwo Islamskie – Prowincji Synaj (ISS), Państwo Islamskie – Sahelu i Islamskie Państwo Afryki Zachodniej (ISWA) oraz Państwo Islamskie Chorasanu (ISK)[73]. Dodatkowo zagrożenie jest jeszcze bardziej widoczne po ataku Hamasu na terytorium Izraela z 7 października 2023 roku. Eskalacja przemocy na Bliskim Wschodzie stała się pożywką dla ruchów antysemickich i islamistycznych. Z drugiej strony mamy do czynienia z rosnącą islamofobią, a ekstremizmy wydają się napędzać.

Zamach przeprowadzony przez ISK w Crocus City Hall w Krasnogorsku 22 marca 2024 roku zwrócił ponownie uwagę Europy Zachodniej na zagrożenie ze strony Państwa Islamskiego i obawy o kolejne ataki na dużą skalę. Stany Zjednoczone[74] i Organizacja Narodów Zjednoczonych w dalszym ciągu alarmują o konieczności sprowadzenia bojowników do krajów, z których pochodzą, ponieważ przedłużający się proces repatriacji może skutkować między innym radykalizacją[75]. Dowództwo Centralne Stanów Zjednoczonych (CENTCOM) w lipcu 2024 roku poinformowało, że PI od stycznia do czerwca 2024 roku przyznało się do 153 ataków w Iraku i Syrii, prawie dwa razy więcej niż w roku 2023[76].

Nawoływanie o repatriacje krajów Europy Zachodniej przynosi wymierne skutki, jednak bieg wydarzeń międzynarodowych wydaje się sam przypominać o zagrożeniu. Dnia 8 grudnia 2024 roku, w wyniku przeprowadzonej kilka dni wcześniej ofensywy przez ugrupowanie Hajat Tahrir al-Szam (HTS) w Syrii, został obalony reżim Baszara al-Asada. Przywódca ugrupowania i de facto lider Syrii Ahmed al-Sharaa (znany również pod pseudonimem Abu Mohammed al-Jolani) był związany z Al-Kaidą i Państwem Islamskim aż do utworzenia własnej niezależnej organizacji w 2016 roku. W odpowiedzi na rebelię niektóre kraje europejskie zawiesiły prawo do azylu w obawie przed destabilizacją Syrii i kolejnymi uchodźcami, z drugiej strony rządy żywią nadzieję, że sytuacja ustabilizuje się na tyle, że część uchodźców wróci do Syrii. Społeczność międzynarodowa obawia się, że kraj ten może ponownie pogrążyć się w wojnie domowej pomiędzy licznymi frakcjami, które sprzeciwiały się rządom Bashara Al-Assada. Pytaniem otwartym pozostaje, czy Syria będzie w stanie zapanować nad całym terytorium – co jest kluczowe dla utrzymania bezpieczeństwa w obozach w północno-wschodniej Syrii[77], gdzie nadal przebywają bojownicy ISIS i ich rodziny[78] – przy grożącej ofensywie tureckiej, która SDF uznaje za odnogę Partii Pracujących Kurdystanu (PKK) sklasyfikowaną w Turcji i Unii Europejskiej jako organizację terrorystyczną[79]. Ahmed al-Sharaa zapowiada utworzenie inkluzywnego rządu, więc pod znakiem zapytania pozostaje, czy dojdzie do faktycznej zmiany, czy THS jedynie czeka na skonsolidowanie władzy i wprowadzenie rządów szariatu[80].

Państwo Islamskie na przestrzeni lat wykazało się zdolnością do adaptacji i opornością mimo przedsięwziętych środków antyterrorystycznych. Organizacja była w stanie skonstruować ideologię trafiającą do rzeszy zwolenników. Jednocześnie, jak wskazuje Thomas Hegghammer[81], stosunkowo niewielu FTF ma zamiar przeprowadzić takie ataki na terytorium kraju pochodzenia, co jednak nie zmienia faktu, że w dalszym ciągu stanowią oni zagrożenie[82], a silne połączenie tematyki terroryzmu i migracji powoduje turbulencje polityczne w krajach Europy Zachodniej oraz utrudnia dialog międzykulturowy z szeroko pojętym Wschodem[83].

Śledząc politykę państw zachodnich, w tym Niemiec, wobec tego wyzwania, wydaje się, że kraje w dalszym ciągu niechętnie chcą przeciwstawić się temu wyzwaniu, ponieważ kryminalizacja i ściganie takich bojowników nie są proste. Sam proces to także jedna składowa z przeciwdziałania zagrożeniem, gdyż ważny jest również proces deradykalizacji w ramach tzw. programów exitowych, zarówno w ewentualnym więzieniu, jak i później. Jednocześnie zdaje się, że procesy deradykalizacyjne wobec ekstremistów są często niedoceniane przez kraje, ponieważ są obarczone wysokim wskaźnikiem ryzyka i kosztami. Z kolei sytuacja międzynarodowa jeszcze bardziej intensyfikuje pracę służb w ostatnim czasie, nie tylko w związku z atakami na terytorium, ale także ze względu na sytuację wewnętrzną w Syrii, na której terytorium nadal są przetrzymywani niemieccy bojownicy powiązani z PI[84]. Analitycy alarmują, że zwłoka w repatriacjach jest przysługą dla Państwa Islamskiego, ale zagrożeniem dla bezpieczeństwa wewnętrznego Niemiec[85]^,[86]. Pytaniem otwartym pozostaje, czy Niemcy, które również znajdują się w trudnej sytuacji społeczno-gospodarczej, przy rozpadzie koalicji rządzącej będą w stanie sprostać tym wszystkim wyzwaniom, które dawały o sobie znać już od dawna.

Polska a zagrożenie terrorystyczne

Ataki terrorystyczne w Polsce na tle dżihadystycznym ciągle wydają się mało prawdopodobne. Należy jednak pamiętać, że Polska brała czynny udział w misjach wojskowych w Iraku i Afganistanie, czyli partycypowała w wojnie z terroryzmem (War on Terror). Polska jest aktywnym uczestnikiem Globalnej Koalicji przeciwko Daesh/ISIS, w tym jako członek tzw. Małej Grupy złożonej z państw bezpośrednio zaangażowanych w walkę[87]. Polscy żołnierze w dalszym ciągu stacjonują w Iraku oraz w Libanie w związku z eskalacją konfliktu na Bliskim Wschodzie. W percepcji islamskich radykałów Polska znajduje się wśród krajów dar al-kufr[88], Zachodu, który wtargnął na ziemie święte muzułmanów.

Wśród analityków zajmujących się terroryzmem można spotkać się z opinią, że Polska nie stwarza warunków do rozwoju sieci Państwa Islamskiego[89] i pokrewnych ugrupowań, ale atak terrorystyczny nie jest niemożliwy[90]. Biorąc pod uwagę taki stan rzeczy, niepokojące jest to, że mimo braku potencjalnego podglebia według szacunków w 2015 roku do Iraku i Syrii wyjechało od 20 do 40 obywateli Polski[91]. Większość z nich nie mieszkała w Polsce i została zradykalizowana poza granicami kraju. Jednocześnie nie jest to pierwszy przypadek osób z polskim obywatelstwem w służbie dżihadu. Jednym z takich przypadków był Christian Garnczarski, który zradykalizował się w Niemczech i był bliskim współpracownikiem Osamy Bin Ladena[92]. Kolejne przypadki to Jacek S. vel Abu Ibrahim al-Almani, Jakub Jakus vel Abu Chattaba (Khattab) al-Polandi[93] czy Karolina R., która wyjechała do Syrii ze swoim mężem[94].

Na terytorium Polski dochodzi do aresztowań osób powiązanych z Państwem Islamskim[95]. Służby odnotowały także przypadki, w których polscy obywatele planowali ataki terrorystyczne w kraju i mieli powiązania z PI lub inspirowali się działalnością organizacji[96]^,[97]. W Polsce zatrzymywano również osoby, które miały na celu rekrutację nowych bojowników lub wspieranie z Polski logistycznych operacji terrorystycznych wymierzonych zarówno, w Europę, jak i w Bliski Wschód[98]. Z kolei w 2021 roku doszło do zatrzymania obywatela Tadżykistanu, który przedostał się do Polski szlakiem migracyjnym z Białorusi[99]. Jednocześnie sytuacja na granicy polsko-białoruskiej była wykorzystywana przez rosyjską propagandę do forsowania negatywnego wizerunku Polski w regionie Bliskiego Wschodu[100]. Oprócz tego Polska powinna współpracować z rządem niemieckim w sprawie bezpieczeństwa na granicy polsko-niemieckiej w związku z incydentami przewożenia przez służby niemieckie migrantów bez notyfikacji strony polskiej. Wyżej wymienione wydarzenia sprawiają, że Polska nie jest odseparowana od zagrożeń terrorystycznych i nawet jeśli do tej pory nie doszło do ataków na jej terytorium, to może ono służyć za zaplecze logistyczno-rekrutacyjne dla terrorystów i stanowi kompleksowe wyzwanie dla bezpieczeństwa państwa.

Wydarzenia za zachodnią granicą wpływają również na wewnętrzną dyskusję w Polsce o bezpieczeństwie państwa w kontekście zagrożenia terrorystycznego oraz kształtują politykę i debatę w kwestii migracji i islamu. Opieranie doświadczeń na innych państwach może być jednocześnie benefitem, zwłaszcza dla agencji wywiadowczych, może sprzyjać polaryzacji i doprowadzić do radykalizacji społeczeństwa[101].

Imigracja z Bliskiego Wschodu wraz z rozwojem Państwa Islamskiego oraz innych grup ekstremistycznych, które swoje brutalne działania motywują dosłowną interpretacją Koranu zarówno wobec wyznawców innych religii, jak i muzułmanów, powoduje, że również w Polsce debata o terroryzmie i migracji wydaje się niemożliwa bez skrajnych emocji.

Polska w dalszym ciągu jest krajem homogenicznym i posiada długą tradycję islamu związaną głównie z polsko-litewskimi Tatarami, którzy pojawili się na ziemiach polskich jeszcze w XVI wieku. Większość muzułmanów polskich to sunnici hanaficcy, którzy należą do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczpospolitej Polskiej (MZRwRP)[102]. W związku z przybywaniem do Polski migrantów z Bliskiego Wschodu, m.in. na studia, zmieniła się także struktura muzułmanów, ponieważ przynosili oni ze sobą inne szkoły islamskie niż tatarska. Mimo że grupa ta w Polsce wydaje się dobrze zintegrowana, to Polacy są względem nich nieufni[103]. Pomiędzy latami 2018 i 2020 Collegium Civitas przeprowadziło badania, które pokazały, że Polacy nie oceniają migracji poprzez swoje własne doświadczenia, ale ich ocena bazuje na doświadczeniach i przekazie medialnym z krajów zachodnich, który kojarzony jest m.in. z terroryzmem. Kwestia zagrożenia terrorystycznego ze strony muzułmańskich migrantów nie tylko jest podsycana przez media, ale również znajduje się na agendzie polskiej prawicy.

Jednocześnie wydaje się, że w Polsce wiedza na temat muzułmanów oraz islamu, który jest najszybciej rozwijającą się religią na świecie, jest ograniczona, a sama religia – niezrozumiała. Dynamika migracji i wstąpienie Polski do Unii Europejskiej spowodowało, że Polska nie tylko przyjmuje migrantów o różnej narodowości i kulturze, ale także jest zobligowana do przyjęcia nowego paktu o migracji i azylu, który wprowadza obowiązkowy mechanizm solidarności w związku z relokacją uchodźców. Te wszystkie wydarzenia zaowocowały pierwszą strategią migracyjną, którą polski rząd zaprezentował w październiku 2024 roku.

Jednak aby ograniczyć negatywne doświadczenia krajów zachodnich, Polska powinna obserwować rozwój struktur mniejszości muzułmańskiej oraz organizacje takie jak Liga Muzułmańska, które są podejrzewane o współpracę z Bractwem Muzułmańskim[104]. Polska powinna także inwestować w programy budujące świadomość społeczności takie jak Polska Platforma Bezpieczeństwa, która realizuje projekty wraz z Unią Europejską na rzecz wczesnego wykrywania radykalizacji, dezinformacji oraz integracji[105].

Bibliografia

Bolechów B., Gdy światło się mroczy. Światopogląd Państwa Islamskiego w perspektywie teorii opanowywania trwogi, Toruń 2020.

El Ghamari M., Cool jihad, Warszawa 2018, s. 161–163.

El-Ghamari M., Między terroryzmem a radykalizacją. Specyfika działalności organizacji Daesz, Warszawa 2021, s. 234–248.

Gliwa S., Terroryści w sieci. Media społecznościowe w służbie propagandy ISIS, Warszawa 2024, s.133–142.

Góra S., Springer B., Świder M., Muzułmanie i islam w Niemczech. Perspektywa polityczna, prawna i kulturowa, DOI: 10.12797/9788381381024, Kraków 2019.

Göle N., Muzułmanie w Europie. Dzisiejsze kontrowersje wokół islamu, Kraków 2016.

Kościelniak K., Muzułmanie Polscy. Religia i kultura, Kraków 2016.

Parzymies A. (red.), Hizb ut-Tahrir, czyli Partia Wyzwolenia [w:] Islam a terroryzm, Warszawa 2003, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, s. 167–193.

Stelmach J., Terroryzm i antyterroryzm w opiniach ekspertów w XX rocznicę zamachów na WTC i Pentagon, Warszawa 2021, s. 37–49.

Sulkowski M., Pół wieku diaspory tureckiej w Niemczech, Warszawa 2012.

Szewko W., Księga dżihadu, Warszawa 2023, s. 339–341.

Wejkszner A., Europejska armia kalifatu. Tom 1. Centrum supersieci, Warszawa 2020 s. 99–106.

Wejkszner A., Europejska armia kalifatu. Tom 2. Peryferie supersieci, Warszawa 2023, s. 124–127.

Wejkszner A., Państwo Islamskie. Narodziny Nowego Kalifatu?, Warszawa 2016, s. 134–158.

Wejkszner A., Samotne wilki kalifatu? Państwo islamskie i indywidualny terroryzm dżihadystyczny w Europie Zachodniej, Warszawa 2016.

Źródła internetowe

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Funkcjonariusze ABW zatrzymali obywatela Federacji Rosyjskiej powiązanego z tzw. Państwem Islamskim, 29 II 2024, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/2455,Funkcjonariusze-ABW-zatrzymali-obywatela-Federacji-Rosyjskiej-powiazanego-z-tzw-.html [dostęp: 3 I 2025].

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Islamski radykał wydalony z Polski, 20 XII 2021, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/1935,Islamski-radykal-wydalony-z-Polski.html [dostęp: 3 I 2025].

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Zatrzymanie osiemnastolatka planującego atak terrorystyczny, 14 VII 2023, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/2356,Zatrzymanie-osiemnastolatka-planujacego-atak-terrorystyczny.html [dostęp: 3 I 2025].

Al-Rawi A., Video games, terrorism, and ISIS’s Jihad 3.0, „Terrorism and Political Violence” 30(4), 05 VIII 2016, DOI: 10.1080/09546553.2016.1207633, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1207633#d1e260 [dostęp: 11 XI 2024].

Alexander A., The Security Threat COVID-19 Poses to the Northern Syria Detention Camps Holding Islamic State Members, Combating Terrosism Center, „CTC Sentinel”, VI 2020, t. 13, z. 6,

https://ctc.westpoint.edu/the-security-threat-covid-19-poses-to-the-northern-syria-detention-camps-holding-islamic-state-members/ [dostęp: 13 XI 2024].

Alsalman A. i in., „Nur für Akhwat?” – Eine genderspezifische Analyse islamistischer Netzwerke, Akteur*innen, und Strukturen auf Instagram, Violence Prevention Network, 14 XI 2024, s. 11–13, https://violence-prevention-network.de/wp-content/uploads/2024/11/SOMEX-Short-Paper1-Netzwerkanalyse-1.pdf [dostęp: 28 XII 2024].

Auswärtiges Amt, Außenminister Maas zur humanitären Rückholaktion aus Syrien, 20 XII 2020, https://www.auswaertiges-amt.de/de/newsroom/bm-humanitaere-rueckholaktion-syrien/2429346 [dostęp: 15 XI 2024].

Bączkowski P., Puccio L., Foreign fighters – Member State responses and EU action, European Parliamentary Research Service, III 2016, https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-579080-Foreign-fighters-rev-FINAL.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

Benmelech E., Klor E.F., What Explains the Flow of Foreign Fighters to ISIS?, „Terrorism and Political Violence” 32(7), 31 X 2018, s. 1458–1481, DOI: 10.1080/09546553.2018.1482214, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2018.1482214 dostęp: 11 XI 2024].

Bil I. i in., Zespół Analiz Fundacji Amicus Europae, Wojna z Kalifatem. Raport Specjalny Fundacji Amicus Europae, III 2015, s. 172–173, https://koziej.pl/wp-content/uploads/2015/09/RAPORT_SPECJALNY_FAE_Wojna_z_Kalifatem.pdf. [dostęp: 3 I 2025].

Bundesamt für Verfassungsschutz, Queerfeindlichkeit im Islamismus, VII 2024, https://www.verfassungsschutz.de/SharedDocs/hintergruende/DE/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/queerfeindlichkeit-im-islamismus.html [dostęp: 28 XII 2024].

Bundesministerium des Innern und für Heimat, Bundesregierung beschließt Strategie „Gemeinsam für Demokratie und gegen Extremismus”, 22 V 2024, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/downloads/DE/publikationen/themen/ministerium/BMI24021.pdf?__blob=publicationFile&v=4 [dostęp: 15 XI 2024].

Bundesministerium des Innern und für Heimat, Neue Initiative zur Bekämpfung islamistischer Radikalisierung, 1 X 2024, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/kurzmeldungen/DE/2024/10/tf-islamismuspraevention.html [dostęp: 28 XII 2024].

Bundesministerium des Innern und für Heimat, Verfassungsschutzbericht 2022, 11 XI 2024 r., s. 183, https://www.verfassungsschutz.de/SharedDocs/publikationen/DE/verfassungsschutzberichte/2023-06-20-verfassungsschutzbericht-2022.pdf?__blob=publicationFile&v=4 [dostęp: 11 XI 2024].

Bundesministerium des Innern und für Heimat, Verfassungsschutzbericht 2023, VI 2024, s. 209, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/downloads/DE/publikationen/themen/sicherheit/vsb2023-BMI24018.pdf?__blob=publicationFile&v=10 [dostęp: [dostęp: 28 XII 2024].

Bundesministeriums für Familie, Senioren, Frauen und Jugend, Bundesprogramm „Demokratie leben!” ab 2025,https://www.demokratie-leben.de/demokratie-leben-2025/bundesprogramm-demokratie-leben-ab-2025 [dostęp: 15 XI 2024].

Bundeszentrale für politische Bildung, Gastarbeiter, https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/glossar-migration-integration/270369/gastarbeiter/ [dostęp: 11 XI 2024].

Chace-Donahue E., Clarke C.P., Gartenstein-Ross D., The Threat of Jihadist Terrorism in Germany, International Centre for Counter-Terrorism, 22 V 2020, https://www.icct.nl/publication/threat-jihadist-terrorism-germany [dostęp: 19 XI 2024].

Ciechanowicz A., Państwo Islamskie w Niemczech, Niemcy w Państwie Islamskim. RFN wobec rodzimych dżihadystów, Ośrodek Studiów Wschodnich, 4 I 2017, s. 7–8, https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/raport_panstwo_islamskie_w_niemczech_net.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

Ciesiołkiewicz K. (red.), Twarze Polskiej Radykalizacji, 15 III 2023, s. 38–42, https://wiez.pl/wp-content/uploads/2024/07/radykalizacja-www.pdf [dostęp: 3 I 2025].

Coolsaet R., Facing the fourth foreign fighters wave. What drives Europeans to Syria, and to Islamic state? Insights from the Belgian case, Egmont Paper, 1 III 2016 r., https://www.egmontinstitute.be/facing-the-fourth-foreign-fighters-wave/ [dostęp: 11 XI 2024].

Counter Extrimism Project, CounterPoint Brief: ISIS Knife Attack in Solingen, Germany, 27 VIII 2024, https://www.counterextremism.com/blog/counterpoint-brief-isis-knife-attack-solingen-germany [dostęp: 14 XI 2024].

Counter Extremism Project, Mohamed Atta, https://www.counterextremism.com/extremists/mohamed-atta [dostęp: 11 XI 2024].

CTED trends reports: The Challenge of Returning and Relocating Foreign Terrorist Fighters: Research Perspectives,United Nations Security Council, III 2018,https://www.un.org/securitycouncil/ctc/sites/www.un.org.securitycouncil.ctc/files/files/documents/2021/Jan/cted-trends-report-march-2018.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

Dawson L.L., A Comparative Analysis of the Data on Western Foreign Fighters in Syria and Iraq: Who Went and Why?, International Centre for Counter-Terrorism, II 2021, s. 30–31, https://icct.nl/sites/default/files/2022-12/Dawson-Comparative-Analysis-FINAL-1.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

Deutscher Bundestag, Ansiedlung von Jesiden in Deutschland, 1 II 2017, https://www.bundestag.de/webarchiv/presse/hib/2017_02/491726-491726 [dostęp: 24 XI 2024].

Deutscher Bundestag, Experten: Ausbildung in Terrorcamp sollte unter Strafrecht fallen, Leuenberger S. (red.), https://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0203/presse/hib/2009_04/2009_117/03.html [dostęp: 16 XI 2024].

Deutscher Bundestag,Gesetz zur Bekämpfung des Aufenthalts in terroristischen Ausbildungslagern (…StrÄndG), 15 XI 2007,https://dserver.bundestag.de/brd/2007/0827-07.pdf [dostęp: 16 XI 2024].

Deutscher Bundestag, Terrorcamp-Ausbildung unter Strafrecht stellen, 2009, https://webarchiv.bundestag.de/archive/2009/0924/dokumente/textarchiv/2009/24134617_kw17_recht2/index.html [dostęp: 16 XI 2024].

Die Bundesregierung, Regierungspressekonferenz vom 25. März 2024, https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/regierungspressekonferenz-vom-25-maerz-2024-2267226 [dostęp 28 XII 2024].

Diehl J., Sydow C., Deutscher Dschihadist ruft Muslime zum Kampf in Syrien auf, Spiegel Ausland, 09 XII 2013, https://www.spiegel.de/politik/ausland/deutscher-dschihadist-in-syrien-denis-cuspert-meldet-sich-per-video-a-937974.html [dostęp: 13 XI 2024].

Drewello M., Diese Terroristen bedrohen Deutschland, Stern, 29 I 2015, https://www.stern.de/politik/deutschland/deutsche-dschihadisten–diese-islamisten-bedrohen-deutschland-3477254.html [dostęp: 13 XI 2024].

Ebert M., Lager in Syrien: „Eine tickende Zeitbombe”, Tagesschau, 21 XII 2024, https://www.tagesschau.de/ausland/asien/syrien-is-wiedererstarken-100.html [dostęp: 3 I 2025].

Eriksson B., Lost Childhoods: The Ongoing Plight of Children in Detention Camps in Northeast Syria, International Centre for Counter-Terrorism, 28 VI 2024, https://icct.nl/publication/lost-childhoods-ongoing-plight-children-detention-camps-northeast-syria [dostęp: 28 XII 2024].

Europol, European Union Terrorism Situation and Trend Report, 16 XII 2024, Publications Office of the European Union, Luxembourg, https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/TE-SAT%202024.pdf [dostęp: 28 XII 2024].

Europol, Online Jihadist Propaganda – 2023 in review, 16 XII 2024, Publications Office of the European Union, Luxembourg, https://www.europol.europa.eu/publications-events/publications/online-jihadist-propaganda-2023-in-review [dostęp: 28 XII 2024].

Europol, Women in Islamic State propaganda. Roles and incentives, 6 XII 2021, s. 19, https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/women_in_islamic_state_propaganda.pdf [dostęp: 28 XIII 2024].

Fernandez A.M., Abu Talha Al-Almani – ISIS’s Celebrity Cheerleader, Memri, 13 VIII 2015, https://www.memri.org/reports/abu-talha-al-almani-%E2%80%93-isiss-celebrity-cheerleader [dostęp: 13 XI 2024].

Gambhir H., ISIS’s Campaign in Europe: March 2016, Istitute for the Study of War, 25 III 2016, https://www.understandingwar.org/backgrounder/isiss-campaign-europe-march-2016 [dostęp: 19 XI 2024].

Główczewski A., Kozłowska M., Zatrzymany w Polsce Czeczen podejrzany o terroryzm został aresztowany na trzy miesiące, Polska Agencja Prasowa, 13 XII 2018, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C373600%2Czrodla-pap-zatrzymany-czeczen-alvi-podejrzany-o-terroryzm.html [dostęp: 3 I 2025].

Górska E., Europejska islamofobia a muzułmanie w Polsce, „Poliarchia”, 4 VIII 2021, z. 1, nr 1, s. 188–215, DOI: 10.12797/Poliarchia.01.2013.01.13, https://journals.akademicka.pl/poliarchia/article/view/3776, [dostęp: 3 I 2025].

Götschenberg M., Ein Anschlag im Namen des IS?, Tagesschau, 26 VIII 2024, https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/solingen-anschlag-is-100.html [dostęp: 14 XI 2024].

Hassan M., al-Ahmed S., A closer look at the ISIS attack on Syria’s al-Sina Prison, Middle East Institute, 14 II 2022, https://www.mei.edu/publications/closer-look-isis-attack-syrias-al-sina-prison [dostęp: 13 XI 2024].

Hegghammer T., Should I Stay or Should I Go? Explaining Variation in Western Jihadists’ Choice between Domestic and Foreign Fighting, American Political Science Review, 2013, t. 107(1), s. 1–15., DOI: 10.1017/S0003055412000615, https://ffi-publikasjoner.archive.knowledgearc.net/bitstream/handle/20.500.12242/721/1024572.pdf [dostęp: 3 I 2025].

Hegghammer T., The Foreign Fighter Phenomenon: Islam and Transnational Militancy, Policy Brief, Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, I 2011, https://www.belfercenter.org/publication/foreign-fighter-phenomenon-islam-and-transnational-militancy [dostęp: 11 XI 2024].

Hegghammer T., The Rise of Muslim Foreign Fighters: Islam and the Globalization of Jihad, „International Security”, t. 35, nr 3, s. 53–94, https://www.jstor.org/stable/40981252 [dostęp: 3 I 2025].

Hegghammer T., Will ISIS „weaponize” foreign fighters?, CNN, 17 X 2014, https://edition.cnn.com/2014/10/16/opinion/hegghammer-isis-foreign-fighters/index.html [dostęp: 3 I 2025].

Heinke D.H., Raudszus J., German Foreign Fighters in Syria and Iraq, Combating Terrosism Center, I 2015, t. 8, z. 1, https://ctc.westpoint.edu/german-foreign-fighters-in-syria-and-iraq/ [dostęp: 19 XI 2024].

Hermann R., Deutschlands Neo-Salafisten, Frankfurter Allgemeine, 29 X 2024, https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/hans-georg-maassen-die-vier-m-der-deutschen-salafisten-13235053.html [dostęp: 11 XI 2024].

Heymann D., Islamistische Demo in Hamburg. Forderung nach Kalifat: Ist das erlaubt?, ZDF, 30 IV 2024, https://www.zdf.de/nachrichten/politik/deutschland/demonstration-hamburg-kalifat-muslim-interaktiv-100.html [dostęp: 27 XII 2024].

Hoffman A., Furlan M., Challenges Posed By Returning Foreign Fighters, Program on Extremism, The George Washington University, III 2020, https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs5746/files/Challenges%20Posed%20by%20Returning%20Foreign%20Fighters.pdf s.19 [dostęp: 3 I 2025].

Hunold D., Raudszus J., Gefährder – dieser Begriff taucht in aktuellen sicherheitspolitischen Debatten immer wieder auf. Doch wer ist damit eigentlich gemeint?, Bundeszentrale für politische Bildung, 13 I 2020, https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/migration-und-sicherheit/302982/gefaehrder/ [dostęp: 24 XI 2024].

International Centre for Counter-Terrorism, Foreign Terrorist Fighters, Germany, https://www.foreignterroristfighters.info/country/de [dostęp: 11 XI 2024].

Jacobs A., Kult ums Kalifat: Wie eine islamistische Jugendbewegung Staat, Gesellschaft und Medien herausfordert, Konrad Adenauer Stiftung, 1 X 2024, https://www.kas.de/de/web/die-politische-meinung/artikel/detail/-/content/kult-ums-kalifat [dostęp: 28 XII 2024].

Koller S., Holt deutsche IS-Kämpfer aus Syrien zurück!, Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik, 02 VI 2021, https://dgap.org/de/forschung/publikationen/holt-deutsche-kaempfer-aus-syrien-zurueck [dostęp: 15 XI 2024].

Koller S., Schiele A., Holding Women Accountable: Prosecuting Female Returnees in Germany, Combating Terrosim Center, „CTS Sentinel”, XII 2021, t. 12, z. 10, https://ctc.westpoint.edu/holding-women-accountable-prosecuting-female-returnees-in-germany/ [dostęp: 3 I 2025].

Kordaczuk-Wąs M., Wsparcie inicjatyw z zakresu zapobiegania radykalizacji i łagodzenia jej skutków poprzez projektowanie ewaluacji opartej na dowodach, w: Radykalizacja. Przegląd PPBW 2024, Kielban Ł. (red.), „Platforma”, 11 IX 2024, s. 42–49, https://ppbw.pl/radykalizacja-przeglad-ppbw-2024/#flipbook-radykalizacja-przeglad-ppbw-2024/3/ [dostęp: 3 I 2025].

Levy I., Supporting the SDF in Post-Assad Syria, The Washington Institute, 13 XII 2024, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/supporting-sdf-post-assad-syria [dostęp: 3 I 2025].

Margolin D., Syria Crisis Leaves Islamic State Prisons and Detention Camps Vulnerable, The Washington Institute, 9 XII 2024, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/syria-crisis-leaves-islamic-state-prisons-and-detention-camps-vulnerable [dostęp: 3 I 2025].

Mazur P., Polscy dżihadyści – analiza zagrożenia ze strony terrorystów islamistycznych polskiego pochodzenia, Akademicka Platforma Czasopism,„Historia i Polityka”, 20 IV 2022, nr 39 (46), s. 81–95, DOI: 10.12775/HiP.2022.005, https://doi.org/10.12775/HiP.2022.005 [dostęp: 3 I 2025].

McNeil-Willson R., The Problems of Banning Hizb ut-Tahrir Britain, International Centre for Counter-Terrorism, 26 I 2024, https://icct.nl/publication/problems-banning-hizb-ut-tahrir-britain [dostęp: 28 XII 2024].

Mehra T., Deprivation of Nationality after a Terrorist Conviction: the Uncomfortable Truth, International Centre for Counter-Terrorism, 5 IV 2024, https://www.icct.nl/publication/deprivation-nationality-after-terrorist-conviction-uncomfortable-truth [dostęp: 16 XI 2024].

Mehra T. i in., Female Jihadis Facing Justice: Comparing Approaches in Europe, The Hague: ICCT Press 2024, s. 63, DOI: 10.19165/FTXZ9791, https://www.icct.nl/sites/default/files/2024-02/Female%20Jihadis%20Facing%20Justice.pdf [19 XI 2024].

Meines M. i in., Podręcznik Sieci Upowszechniania Wiedzy o Radykalizacji Postaw. Działania wobec powracających zagranicznych bojowników terrorystycznych i ich rodzin, Davenport N. (red.), VI 2017, s. 21–23, https://home-affairs.ec.europa.eu/document/download/b53552a7-c697-48c0-8c97-efb1b8f50ec3_en?filename=ran_br_a4_m10_pl.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Oświadczenie Globalnej Koalicji przeciwko Daesh w związku z pierwszą rocznicą upadku tzw. kalifatu, 24 III 2020,https://www.gov.pl/web/dyplomacja/oswiadczenie-globalnej-koalicji-przeciwko-daesh-z-okazji-pierwszej-rocznicy-upadku-tzw-kalifatu [dostęp: 3 I 2025].

Moss I., Deputy Coordinator for Counterterrorism Ian Moss Fireside Chat with Matthew Levitt,19 IV 2023, https://www.state.gov/deputy-coordinator-for-counterterrorism-ian-moss-fireside-chat-with-matthew-levitt/ [dostęp: 20 XII 2024].

Najwyższe Kolegium Muzułmańskie MZR w RP, Historia Islamu w Polsce, https://mzr.pl/historia-islamu-w-polsce/ [dostęp: 3 I 2025].

Offene Sprachregelung zu Syrien-/Irakreisenden des islamistischen Spektrums in Deutschland – Sprachregelung des Bundes, 17 II 2023, https://hke.hessen.de/sites/hke.hessen.de/files/2023-07/2023-02-17_offene_sprachregelung_zu_syrien-_und_irakreisenden_des_islamistischen_spektrums_aus_deutschland.pdf [dostęp:19 XI 2024].

Ośrodek Studiów Wschodnich, Niemcy Wschodnie 34 lata po zjednoczeniu, 16 IX 2024, https://www.youtube.com/watch?v=Uy8BIU4bVsw [dostęp: 28 XII 2024].

Pfündel K., Stichs A., Tanis K., Kurzfassung zur Studie „Muslimisches Leben in Deutschland 2020”, 2021, s. 3–10, https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/Kurzberichte/fb38-muslimisches-leben-kurzfassung.pdf?__blob=publicationFile&v=15 [dostęp: 11 XI 2024].

Prokuratura Krajowa, Dolnośląski pion PZ Prokuratury Krajowej doprowadził do skazania za planowanie zamachu terrorystycznego na policjantów,16 V 2024, https://www.gov.pl/web/prokuratura-krajowa/dolnoslaski-pion-pz-prokuratury-krajowej-doprowadzil-do-skazania-za-planowanie-zamachu-terrorystycznego-na-policjantow [dostęp: 3 I 2025].

Repetowicz W., Terrorystyczne zagrożenie z Niemiec. Salafizm wkracza do Polski, Defence24, 04 I 2017, https://defence24.pl/terrorystyczne-zagrozenie-z-niemiec-salafizm-wkracza-do-polski [dostęp: 29 XII 2024].

Republic of Türkiye, Ministry of Foreign Affairs, PKK, https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa [dostęp: 20 XII 2024].

Roithmaier K., Germany and its Returning Foreign Terrorist Fighters: New Loss of Citizenship Law and the Broader German Repatriation Landscap, 18 IV 2019, https://icct.nl/publication/germany-and-its-returning-foreign-terrorist-fighters-new-loss-citizenship-law-and [dostęp: 16 XI 2024].

Saleh J., The Women of ISIS and the Al-Hol Camp, Fikra Forum, 2 VIII 2021, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/women-isis-and-al-hol-camp [dostęp 28 XII 2024].

Schubert K., ISPK: Wie hoch ist die Gefahr in Deutschland?, ZDF, 25 III 2024, https://www.zdf.de/nachrichten/politik/terror-anschlag-is-deutschland-gefahr-100.html [dostęp: 13 XI 2024].

Seehofer nennt Bedingungen für Rückkehr von IS-Kämpfern, Welt, 19 II 2019,

https://www.welt.de/politik/deutschland/article189078311/Horst-Seehofer-nennt-Bedingungen-fuer-Rueckkehr-von-IS-Kaempfern-nach-Deutschland.html [dostęp: 14 XI 2024].

Shreya S., Journal on Responsibility” t. 5, z. 1, nr 7, 2022, DOI: 10.62365/2576-0955.1059, https://commons.lib.jmu.edu/ijr/vol5/iss1/7/ [dostęp: 11 XI 2024].

Shreya S., Migration and Terrorism in Europe: A Nexus of Two Crises, „International Journal on Responsibility” t. 5, z. 1, nr 7, 2022, DOI: 10.62365/2576-0955.1059, https://commons.lib.jmu.edu/ijr/vol5/iss1/7/ [dostęp: 11 XI 2024].

Simon D., Smith G., Drevon J.,Don’t Repeat in Syria the Mistakes of Afghanista. Isolating Damascus’s New Rulers Won’t Moderate Them, Foreign Affairs, 2 I 2025, https://www.foreignaffairs.com/afghanistan/dont-repeat-syria-mistakes-afghanistan [dostęp: 3 I 2025].

Steinberg G., Der Lagerkomplex al-Haul in Syrien, Stiftung Wissenschaft und Politik, 15 IX 2020 r., DOI: 10.18449/2020A74, https://www.swp-berlin.org/publikation/der-lagerkomplex-al-haul-in-syrien [dostęp: 3 I 2025].

Stępniewski T., Szabaciuk A., Belarusian propaganda about Poland after the full-scale aggression of the Russian Federation against Ukraine, The Central European Journal of Social Scences and Humanitties, „Cybersecurity and Law”, 2023, t. 10, z. 2, s. 318–330, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_35467_cal_174946 [dostęp: 3 I 2025].

Tadych M., From Dushanbe to Berlin: The emerging ISIS-K threat, Atlantic Council, 10 X 2024, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/europe-isis-k-tajikistan/ [dostęp: 13 XI 2024].

The Institute for Economics & Peace, Global Terrorism Index 2024, 29 II 2024, s. 2, https://www.economicsandpeace.org/global-terrorism-index/ [dostęp: 28 XII 2024].

Truman Zinman G., ISIS Propaganda in the Time of Coronavirus, BESA, 19 IV 2021, https://besacenter.org/isis-propaganda-in-the-time-of-coronavirus/ [dostęp: 13 XI 2024].

United Nations, „Bring them home”: UN experts call for repatriating detained Syria children, 31 III 2023, https://news.un.org/en/story/2023/03/1135207 [dostęp: 20 XII 2024].

U.S. Central Command, Defeat ISIS Mission in Iraq and Syria for January – June 2024, 16 VII, 2024, https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/3840981/defeat-isis-mission-in-iraq-and-syria-for-january-june-2024/ [dostęp: 20 XII 2024].

U.S. Department of Justice, Alleged Al Qaeda Associate Charged With Conspiring to Kill Americans and Other Terrorism Offenses, 17 I 2018, https://www.justice.gov/opa/pr/alleged-al-qaeda-associate-charged-conspiring-kill-americans-and-other-terrorism-offenses [dostęp: 3 I 2025].

Van Ginkel B. i in., The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union: Profiles, Threats and Policies, International Centre for Counter-Terrorism, XI 2020, https://icct.nl/sites/default/files/2023-01/Special-Edition-1-2.pdf [dostęp 11 XI 2024].

Von Reichsbürgern und Islamisten – Wie bedroht ist die innere Sicherheit?,ZDF, 20 VI 2024, https://www.zdf.de/phoenix/phoenix-runde/phoenix-von-reichsbuergern-und-islamisten—wie-bedroht-ist-die-innere-sicherheit-100.html [dostęp: 28 XII 2024].

Wójcik J., Bractwo Muzułmańskie pod lupą, WP Wiadomości, 24 X 2017, https://wiadomosci.wp.pl/jan-wojcik-bractwo-muzulmanskie-pod-lupa-6180215673243265a [dostęp: 3 I 2025].

Akty prawne

Basic Law for the Federal Republic of Germany, E. Ostermann (red.), Deutscher Bundestag, Berlin, VI 2024, s. 22, https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf [dostęp: 13 XI 2024].

United Nations Security Council, Letter dated 21 January 2021 from the Chair of the Security Council Committee pursuant to resolutions 1267 (1999), 1989 (2011) and 2253 (2015) concerning Islamic State in Iraq and the Levant (Da’esh), Al-Qaida and associated individuals, groups, undertakings and entities addressed to the President of the Security Council, 3 II 2021, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n21/000/98/pdf/n2100098.pdf?OpenElement [dostęp: 13 XI 2024].

---

[1] Zgodnie z definicją Organizacji Narodów Zjednoczonych Foreign Terrorist Fighters są to „jednostki, które podróżują do państwa innego niż państwo ich zamieszkania bądź narodowości w celu dokonania, planowania, przygotowania lub udziału w akcie terrorystycznym lub w celu prowadzenia bądź uczestnictwa w szkoleniach terrorystycznych, w tym w związku z konfliktem zbrojnym” (UN Security Council Resolution 2178 on Foreign Terrorist Fighters).

[2] B. van Ginkel i in., The Foreign Fighters Phenomenon in the European Union: Profiles, Threats and Policies, International Centre for Counter-Terrorism, XI 2020, https://icct.nl/sites/default/files/2023-01/Special-Edition-1-2.pdf [dostęp 11 XI 2024].

[3] T. Hegghammer, The Foreign Fighter Phenomenon: Islam and Transnational Militancy, Policy Brief, Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, I 2011, https://www.belfercenter.org/publication/foreign-fighter-phenomenon-islam-and-transnational-militancy [dostęp: 11 XI 2024].

[4] P. Bączkowski, L. Puccio, Foreign fighters – Member State responses and EU action, European Parliamentary Research Service, III 2016, https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-Briefing-579080-Foreign-fighters-rev-FINAL.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

[5] CTED trends reports: The Challenge of Returning and Relocating Foreign Terrorist Fighters: Research Perspectives,United Nations Security Council, III 2018,https://www.un.org/securitycouncil/ctc/sites/www.un.org.securitycouncil.ctc/files/files/documents/2021/Jan/cted-trends-report-march-2018.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

[6] Bundesministerium des Innern und für Heimat, Verfassungsschutzbericht 2022, 11 XI 2024 r., s. 183, https://www.verfassungsschutz.de/SharedDocs/publikationen/DE/verfassungsschutzberichte/2023-06-20-verfassungsschutzbericht-2022.pdf?__blob=publicationFile&v=4 [dostęp: 11 XI 2024].

[7] International Centre for Counter-Terrorism, Foreign Terrorist Fighters, Germany, https://www.foreignterroristfighters.info/country/de [dostęp: 11 XI 2024].

[8] R. Coolsaet, Facing the fourth foreign fighters wave. What drives Europeans to Syria, and to Islamic state? Insights from the Belgian case, Egmont Paper, 1 III 2016 r., https://www.egmontinstitute.be/facing-the-fourth-foreign-fighters-wave/ [dostęp: 11 XI 2024].

[9] Bundeszentrale für politische Bildung, Gastarbeiter, https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/glossar-migration-integration/270369/gastarbeiter/ [dostęp: 11 XI 2024].

[10] K. Pfündel, A. Stichs, K. Tanis, Kurzfassung zur Studie „Muslimisches Leben in Deutschland 2020”, 2021, s. 3–10, https://www.bamf.de/SharedDocs/Anlagen/DE/Forschung/Forschungsberichte/Kurzberichte/fb38-muslimisches-leben-kurzfassung.pdf?__blob=publicationFile&v=15 [dostęp: 11 XI 2024].

[11] Tamże.

[12] S. Shreya, Migration and Terrorism in Europe: A Nexus of Two Crises, „International Journal on

Responsibility” t. 5, z. 1, nr 7, 2022, DOI: 10.62365/2576-0955.1059, https://commons.lib.jmu.edu/ijr/vol5/iss1/7/ [dostęp: 11 XI 2024].

[13] M. Meines i in., Podręcznik Sieci Upowszechniania Wiedzy o Radykalizacji Postaw. Działania wobec powracających zagranicznych bojowników terrorystycznych i ich rodzin, N. Davenport (red.), VI 2017, s. 21–23, https://home-affairs.ec.europa.eu/document/download/b53552a7-c697-48c0-8c97-efb1b8f50ec3_en?filename=ran_br_a4_m10_pl.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

[14] M. El Ghamari, Cool jihad, Warszawa 2018, s. 161–163.

[15] L.L. Dawson, A Comparative Analysis of the Data on Western Foreign Fighters in Syria and Iraq: Who Went and Why?, International Centre for Counter-Terrorism, II 2021, s. 30–31, https://icct.nl/sites/default/files/2022-12/Dawson-Comparative-Analysis-FINAL-1.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

[16] E. Benmelech, E.F. Klor, What Explains the Flow of Foreign Fighters to ISIS?, „Terrorism and Political Violence” 32(7), 31 X 2018, s. 1458–1481, DOI: 10.1080/09546553.2018.1482214, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2018.1482214 [dostęp: 11 XI 2024].

[17] A. Ciechanowicz, Państwo Islamskie w Niemczech, Niemcy w Państwie Islamskim. RFN wobec rodzimych dżihadystów, Ośrodek Studiów Wschodnich, 4 I 2017, s. 7–8, https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/raport_panstwo_islamskie_w_niemczech_net.pdf [dostęp: 11 XI 2024].

[18] R. Hermann, Deutschlands Neo-Salafisten, Frankfurter Allgemeine, 29 X 2024, https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/hans-georg-maassen-die-vier-m-der-deutschen-salafisten-13235053.html [dostęp: 11 XI 2024].

[19] Counter Extremism Project, Mohamed Atta, https://www.counterextremism.com/extremists/mohamed-atta [dostęp: 11 XI 2024].

[20] A. Al-Rawi, Video games, terrorism, and ISIS’s Jihad 3.0, „Terrorism and Political Violence” 30(4), 05 VIII 2016, DOI: 10.1080/09546553.2016.1207633, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1207633#d1e260 [dostęp: 11 XI 2024].

[21] S. Gliwa, Terroryści w sieci. Media społecznościowe w służbie propagandy ISIS, Warszawa 2024, s.133–142.

[22] M. El Ghamari, Cool…, s. 214–215.

[23] A. Wejkszner, Państwo Islamskie. Narodziny Nowego Kalifatu?, Warszawa 2016, s. 134–158.

[24] The Carter Center, Overview of Daesh’s Online Recruitment Propaganda Magazine, „Dabiq”, XII 2015, https://www.cartercenter.org/resources/pdfs/peace/conflict_resolution/countering-isis/dabiq-report-12-17-15.pdf [dostęp: 13 XI 2024].

[25] M. El-Ghamari, Między terroryzmem a radykalizacją. Specyfika działalności organizacji Daesz, Warszawa 2021, s. 234–248.

[26] M. Drewello, Diese Terroristen bedrohen Deutschland, Stern, 29 I 2015, https://www.stern.de/politik/deutschland/deutsche-dschihadisten–diese-islamisten-bedrohen-deutschland-3477254.html [dostęp: 13 XI 2024].

[27] J. Diehl, C. Sydow, Deutscher Dschihadist ruft Muslime zum Kampf in Syrien auf, Spiegel Ausland, 09 XII 2013, https://www.spiegel.de/politik/ausland/deutscher-dschihadist-in-syrien-denis-cuspert-meldet-sich-per-video-a-937974.html [dostęp: 13 XI 2024].

[28] A.M. Fernandez, Abu Talha Al-Almani – ISIS’s Celebrity Cheerleader, Memri, 13 VIII 2015, https://www.memri.org/reports/abu-talha-al-almani-%E2%80%93-isiss-celebrity-cheerleader [dostęp: 13 XI 2024].

[29] A. Wejkszner, Europejska armia kalifatu. Tom 1. Centrum Supersieci supersieci, Warszawa 2020 s. 99–106.

[30] G. Truman Zinman, ISIS Propaganda in the Time of Coronavirus, BESA, 19 IV 2021, https://besacenter.org/isis-propaganda-in-the-time-of-coronavirus/ [dostęp: 13 XI 2024].

[31] A. Alexander, The Security Threat COVID-19 Poses to the Northern Syria Detention Camps Holding Islamic State Members, Combating Terrosism Center, „CTC Sentinel”, VI 2020, t. 13, z. 6,

https://ctc.westpoint.edu/the-security-threat-covid-19-poses-to-the-northern-syria-detention-camps-holding-islamic-state-members/ [dostęp: 13 XI 2024].

[32] M. Hassan, S. al-Ahmed, A closer look at the ISIS attack on Syria’s al-Sina Prison, Middle East Institute, 14 II 2022, https://www.mei.edu/publications/closer-look-isis-attack-syrias-al-sina-prison [dostęp: 13 XI 2024].

[33] United Nations Security Council, Letter dated 21 January 2021 from the Chair of the Security Council

Committee pursuant to resolutions 1267 (1999), 1989 (2011) and 2253 (2015) concerning Islamic State in Iraq and the Levant (Da’esh), Al-Qaida and associated individuals, groups, undertakings and entities addressed to the President of the Security Council, 3 II 2021, https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n21/000/98/pdf/n2100098.pdf?OpenElement [dostęp: 13 XI 2024].

[34] K. Schubert, ISPK: Wie hoch ist die Gefahr in Deutschland?, ZDF, 25 III 2024, https://www.zdf.de/nachrichten/politik/terror-anschlag-is-deutschland-gefahr-100.html [dostęp: 13 XI 2024].

[35] M. Tadych, From Dushanbe to Berlin: The emerging ISIS-K threat, Atlantic Council, 10 X 2024, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/europe-isis-k-tajikistan/ [dostęp: 13 XI 2024].

[36] M. Götschenberg, Ein Anschlag im Namen des IS?, Tagesschau, 26 VIII 2024, https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/solingen-anschlag-is-100.html [dostęp: 14 XI 2024].

[37] Counter Extrimism Project, CounterPoint Brief: ISIS Knife Attack in Solingen, Germany, 27 VIII 2024, https://www.counterextremism.com/blog/counterpoint-brief-isis-knife-attack-solingen-germany [dostęp: 14 XI 2024].

[38] Seehofer nennt Bedingungen für Rückkehr von IS-Kämpfern, Welt, 19 II 2019,

https://www.welt.de/politik/deutschland/article189078311/Horst-Seehofer-nennt-Bedingungen-fuer-Rueckkehr-von-IS-Kaempfern-nach-Deutschland.html [dostęp: 14 XI 2024].

[39] S. Koller, Holt deutsche IS-Kämpfer aus Syrien zurück!, Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik, 02 VI 2021, https://dgap.org/de/forschung/publikationen/holt-deutsche-kaempfer-aus-syrien-zurueck [dostęp: 15 XI 2024].

[40] Auswärtiges Amt, Außenminister Maas zur humanitären Rückholaktion aus Syrien, 20 XII 2020, https://www.auswaertiges-amt.de/de/newsroom/bm-humanitaere-rueckholaktion-syrien/2429346 [dostęp: 15 XI 2024].

[41] T. Mehra i in., Female Jihadis Facing Justice: Comparing Approaches in Europe, The Hague: ICCT Press 2024, s. 63, DOI: 10.19165/FTXZ9791, https://www.icct.nl/sites/default/files/2024-02/Female%20Jihadis%20Facing%20Justice.pdf [19 XI 2024].

[42] E. Chace-Donahue, C.P. Clarke, D. Gartenstein-Ross, The Threat of Jihadist Terrorism in Germany, International Centre for Counter-Terrorism, 22 V 2020, https://www.icct.nl/publication/threat-jihadist-terrorism-germany [dostęp: 19 XI 2024].

[43] Offene Sprachregelung zu Syrien-/Irakreisenden des islamistischen Spektrums in

Deutschland – Sprachregelung des Bundes, 17 II 2023, https://hke.hessen.de/sites/hke.hessen.de/files/2023-07/2023-02-17_offene_sprachregelung_zu_syrien-_und_irakreisenden_des_islamistischen_spektrums_aus_deutschland.pdf [dostęp:19 XI 2024].

[44] H. Gambhir, ISIS’s Campaign in Europe: March 2016, Istitute for the Study of War, 25 III 2016, https://www.understandingwar.org/backgrounder/isiss-campaign-europe-march-2016 [dostęp: 19 XI 2024].

[45] D.H. Heinke, J. Raudszus, German Foreign Fighters in Syria and Iraq, Combating Terrosism Center, I 2015, t. 8, z. 1, https://ctc.westpoint.edu/german-foreign-fighters-in-syria-and-iraq/ [dostęp: 19 XI 2024].

[46] Bundesministerium des Innern und für Heimat, Bundesregierung beschließt Strategie „Gemeinsam für Demokratie und gegen Extremismus”, 22 V 2024, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/downloads/DE/publikationen/themen/ministerium/BMI24021.pdf?__blob=publicationFile&v=4 [dostęp: 15 XI 2024].

[47] Tamże.

[48] Bundesministeriums für Familie, Senioren, Frauen und Jugend, Bundesprogramm „Demokratie leben!” ab 2025,https://www.demokratie-leben.de/demokratie-leben-2025/bundesprogramm-demokratie-leben-ab-2025 [dostęp: 15 XI 2024].

[49] T. Mehra, Deprivation of Nationality after a Terrorist Conviction: the Uncomfortable Truth, International Centre for Counter-Terrorism, 5 IV 2024,

https://www.icct.nl/publication/deprivation-nationality-after-terrorist-conviction-uncomfortable-truth [dostęp: 16 XI 2024].

[50] Basic Law for the Federal Republic of Germany, E. Ostermann (red.), Deutscher Bundestag, Berlin, VI 2024, s. 22, https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf [dostęp:16 XI 2024].

[51] K. Roithmaier, Germany and its Returning Foreign Terrorist Fighters: New Loss of Citizenship Law and the Broader German Repatriation Landscap, 18 IV 2019, https://icct.nl/publication/germany-and-its-returning-foreign-terrorist-fighters-new-loss-citizenship-law-and [dostęp: 16 XI 2024].

[52] Deutscher Bundestag, Terrorcamp-Ausbildung unter Strafrecht stellen, 2009,

https://webarchiv.bundestag.de/archive/2009/0924/dokumente/textarchiv/2009/24134617_kw17_recht2/index.html [dostęp: 16 XI 2024].

[53] Deutscher Bundestag,Gesetz zur Bekämpfung des Aufenthalts in terroristischen Ausbildungslagern (…StrÄndG), 15 XI 2007,https://dserver.bundestag.de/brd/2007/0827-07.pdf [dostęp: 16 XI 2024].

[54] Deutscher Bundestag, Experten: Ausbildung in Terrorcamp sollte unter Strafrecht fallen, S. Leuenberger (red.),

https://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0203/presse/hib/2009_04/2009_117/03.html [dostęp: 16 XI 2024].

[55] D. Hunold, J. Raudszus, Gefährder – dieser Begriff taucht in aktuellen sicherheitspolitischen Debatten immer wieder auf. Doch wer ist damit eigentlich gemeint?, Bundeszentrale für politische Bildung, 13 I 2020, https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/migration-und-sicherheit/302982/gefaehrder/ [dostęp: 24 XI 2024].

[56] Deutscher Bundestag, Ansiedlung von Jesiden in Deutschland, 1 II 2017, https://www.bundestag.de/webarchiv/presse/hib/2017_02/491726-491726 [dostęp: 24 XI 2024].

[57] Europol, Women in Islamic State propaganda. Roles and incentives, 6 XII 2021, s. 19, https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/women_in_islamic_state_propaganda.pdf [dostęp: 28 XII 2024].

[58] B. Eriksson, Lost Childhoods: The Ongoing Plight of Children in Detention Camps in Northeast Syria, International Centre for Counter-Terrorism, 28 VI 2024, https://icct.nl/publication/lost-childhoods-ongoing-plight-children-detention-camps-northeast-syria [dostęp: 28 XII 2024].

[59] Europol, European Union Terrorism Situation and Trend Report, 16 XII 2024, Publications Office of the European Union, Luxembourg, https://www.europol.europa.eu/cms/sites/default/files/documents/TE-SAT%202024.pdf [dostęp: 28 XII 2024].

[60] Europol, Online Jihadist Propaganda – 2023 in review, 16 XII 2024, Publications Office of the European Union, Luxembourg, https://www.europol.europa.eu/publications-events/publications/online-jihadist-propaganda-2023-in-review [dostęp: 28 XII 2024].

[61] Von Reichsbürgern und Islamisten – Wie bedroht ist die innere Sicherheit?,ZDF, 20 VI 2024, https://www.zdf.de/phoenix/phoenix-runde/phoenix-von-reichsbuergern-und-islamisten—wie-bedroht-ist-die-innere-sicherheit-100.html [dostęp: 28 XII 2024].

[62] Bundesamt für Verfassungsschutz, Queerfeindlichkeit im Islamismus, VII 2024, https://www.verfassungsschutz.de/SharedDocs/hintergruende/DE/islamismus-und-islamistischer-terrorismus/queerfeindlichkeit-im-islamismus.html [dostęp: 28 XII 2024].

[63] D. Heymann, Islamistische Demo in Hamburg. Forderung nach Kalifat: Ist das erlaubt?, ZDF, 30 IV 2024,

https://www.zdf.de/nachrichten/politik/deutschland/demonstration-hamburg-kalifat-muslim-interaktiv-100.html [dostęp: 27 XII 2024].

[64] A. Jacobs, Kult ums Kalifat: Wie eine islamistische Jugendbewegung Staat, Gesellschaft und Medien herausfordert, Konrad Adenauer Stiftung, 1 X 2024, https://www.kas.de/de/web/die-politische-meinung/artikel/detail/-/content/kult-ums-kalifat [dostęp: 28 XII 2024].

[65] Hizb ut-Tahrir, czyli Partia Wyzwolenia [w:] Islam a terroryzm, praca pod red. A. Parzymies (red.), Warszawa 2003, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, s. 167–193.

[66] R. McNeil-Willson, The Problems of Banning Hizb ut-Tahrir Britain, International Centre for Counter-Terrorism, 26 I 2024, https://icct.nl/publication/problems-banning-hizb-ut-tahrir-britain [dostęp: 28 XII 2024].

[67] A. Jacobs, Kult ums Kalifat…,[dostęp: 28 XII 2024].

[68] A. Alsalman i in., „Nur für Akhwat?” – Eine genderspezifische Analyse islamistischer Netzwerke, Akteur*innen, und Strukturen auf Instagram, Violence Prevention Network, 14 XI 2024, s. 11–13, https://violence-prevention-network.de/wp-content/uploads/2024/11/SOMEX-Short-Paper1-Netzwerkanalyse-1.pdf [dostęp: 28 XII 2024].

[69] Bundesministerium des Innern und für Heimat, Neue Initiative zur Bekämpfung islamistischer Radikalisierung, 1 X 2024, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/kurzmeldungen/DE/2024/10/tf-islamismuspraevention.html [dostęp: 28 XII 2024].

[70] Bundesministerium des Innern und für Heimat, Verfassungsschutzbericht 2023, VI 2024, s. 209, https://www.bmi.bund.de/SharedDocs/downloads/DE/publikationen/themen/sicherheit/vsb2023-BMI24018.pdf?__blob=publicationFile&v=10 [dostęp: 28 XII 2024].

[71] Die Bundesregierung, Regierungspressekonferenz vom 25. März 2024, https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/regierungspressekonferenz-vom-25-maerz-2024-2267226 [dostęp 28 XII 2024].

[72] Ośrodek Studiów Wschodnich, Niemcy Wschodnie 34 lata po zjednoczeniu, 16 IX 2024, https://www.youtube.com/watch?v=Uy8BIU4bVsw [dostęp: 28 XII 2024].

[73] The Institute for Economics & Peace, Global Terrorism Index 2024, 29 II 2024, s. 2, https://www.economicsandpeace.org/global-terrorism-index/ [dostęp: 28 XII 2024].

[74] I. Moss, Deputy Coordinator for Counterterrorism Ian Moss Fireside Chat with Matthew Levitt,19 IV 2023, https://www.state.gov/deputy-coordinator-for-counterterrorism-ian-moss-fireside-chat-with-matthew-levitt/ [dostęp: 20 XII 2024].

[75] United Nations, „Bring them home”: UN experts call for repatriating detained Syria children, 31 III 2023, https://news.un.org/en/story/2023/03/1135207 [dostęp: 20 XII 2024].

[76] U.S. Central Command, Defeat ISIS Mission in Iraq and Syria for January – June 2024, 16 VII, 2024, https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/3840981/defeat-isis-mission-in-iraq-and-syria-for-january-june-2024/ [dostęp: 20 XII 2024].

[77] D. Margolin, Syria Crisis Leaves Islamic State Prisons and Detention Camps Vulnerable, The Washington Institute, 9 XII 2024,

https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/syria-crisis-leaves-islamic-state-prisons-and-detention-camps-vulnerable [dostęp: 3 I 2025].

[78] I. Levy, Supporting the SDF in Post-Assad Syria, The Washington Institute, 13 XII 2024, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/supporting-sdf-post-assad-syria [dostęp: 3 I 2025].

[79] Republic of Türkiye, Ministry of Foreign Affairs, PKK, https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa [dostęp: 20 XII 2024].

[80] D. Simon, G. Smith, J. Drevon,Don’t Repeat in Syria the Mistakes of Afghanista. Isolating Damascus’s New Rulers Won’t Moderate Them, Foreign Affairs, 2 I 2025, https://www.foreignaffairs.com/afghanistan/dont-repeat-syria-mistakes-afghanistan [dostęp: 3 I 2025].

[81] T. Hegghammer, Should I Stay or Should I Go? Explaining Variation in Western Jihadists’ Choice between Domestic and Foreign Fighting, American Political Science Review, 2013, t. 107(1), s. 1–15., DOI: 10.1017/S0003055412000615, https://ffi-publikasjoner.archive.knowledgearc.net/bitstream/handle/20.500.12242/721/1024572.pdf [dostęp: 3 I 2025].

[82] T. Hegghammer, Will ISIS „weaponize” foreign fighters?, CNN, 17 X 2014,

https://edition.cnn.com/2014/10/16/opinion/hegghammer-isis-foreign-fighters/index.html [dostęp: 3 I 2025].

[83] T. Hegghammer, The Rise of Muslim Foreign Fighters: Islam and the Globalization of Jihad, „International Security”, t. 35, nr 3, s. 53–94, https://www.jstor.org/stable/40981252 [dostęp: 3 I 2025].

[84] M. Ebert, Lager in Syrien: „Eine tickende Zeitbombe”, Tagesschau, 21 XII 2024, https://www.tagesschau.de/ausland/asien/syrien-is-wiedererstarken-100.html [dostęp: 3 I 2025].

[85] G. Steinberg, Der Lagerkomplex al-Haul in Syrien, Stiftung Wissenschaft und Politik, 15 IX 2020 r., DOI: 10.18449/2020A74, https://www.swp-berlin.org/publikation/der-lagerkomplex-al-haul-in-syrien [dostęp: 3 I 2025].

[86] S. Koller, A. Schiele, Holding Women Accountable: Prosecuting Female Returnees in Germany, Combating Terrosim Center, „CTS Sentinel”, XII 2021, t. 12, z. 10, https://ctc.westpoint.edu/holding-women-accountable-prosecuting-female-returnees-in-germany/ [dostęp: 3 I 2025].

[87] Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Oświadczenie Globalnej Koalicji przeciwko Daesh w związku z pierwszą rocznicą upadku tzw. kalifatu, 24 III 2020,https://www.gov.pl/web/dyplomacja/oswiadczenie-globalnej-koalicji-przeciwko-daesh-z-okazji-pierwszej-rocznicy-upadku-tzw-kalifatu [dostęp: 3 I 2025].

[88] W. Szewko, Księga dżihadu, Warszawa 2023, s. 339–341.

[89] A. Wejkszner, Europejska armia kalifatu. Tom 2. Peryferie supersieci, Warszawa 2023, s. 124–127.

[90] J. Stelmach, Terroryzm i antyterroryzm w opiniach ekspertów w XX rocznicę zamachów na WTC i Pentagon, Warszawa 2021, s. 37–49.

[91] A. Hoffman, M. Furlan, Challenges Posed By Returning Foreign Fighters, Program on Extremism, The George Washington University, III 2020, https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs5746/files/Challenges%20Posed%20by%20Returning%20Foreign%20Fighters.pdf s.19 [dostęp: 3 I 2025].

[92] U.S. Department of Justice, Alleged Al Qaeda Associate Charged With Conspiring to Kill Americans and Other Terrorism Offenses, 17 I 2018, https://www.justice.gov/opa/pr/alleged-al-qaeda-associate-charged-conspiring-kill-americans-and-other-terrorism-offenses [dostęp: 3 I 2025].

[93] P. Mazur, Polscy dżihadyści – analiza zagrożenia ze strony terrorystów islamistycznych polskiego pochodzenia, Akademicka Platforma Czasopism,„Historia i Polityka”, 20 IV 2022, nr 39 (46), s. 81–95, DOI: 10.12775/HiP.2022.005, https://doi.org/10.12775/HiP.2022.005 [dostęp: 3 I 2025].

[94] I. Bil i in., Zespół Analiz Fundacji Amicus Europae, Wojna z Kalifatem. Raport Specjalny Fundacji Amicus Europae, III 2015, s. 172–173, https://koziej.pl/wp-content/uploads/2015/09/RAPORT_SPECJALNY_FAE_Wojna_z_Kalifatem.pdf. [dostęp: 3 I 2025].

[95] Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Funkcjonariusze ABW zatrzymali obywatela Federacji Rosyjskiej powiązanego z tzw. Państwem Islamskim, 29 II 2024, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/2455,Funkcjonariusze-ABW-zatrzymali-obywatela-Federacji-Rosyjskiej-powiazanego-z-tzw-.html [dostęp: 3 I 2025].

[96] Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Zatrzymanie osiemnastolatka planującego atak terrorystyczny, 14 VII 2023, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/2356,Zatrzymanie-osiemnastolatka-planujacego-atak-terrorystyczny.html [dostęp: 3 I 2025].

[97] Prokuratura Krajowa, Dolnośląski pion PZ Prokuratury Krajowej doprowadził do skazania za planowanie zamachu terrorystycznego na policjantów,16 V 2024, https://www.gov.pl/web/prokuratura-krajowa/dolnoslaski-pion-pz-prokuratury-krajowej-doprowadzil-do-skazania-za-planowanie-zamachu-terrorystycznego-na-policjantow [dostęp: 3 I 2025].

[98] A. Główczewski, M. Kozłowska, Zatrzymany w Polsce Czeczen podejrzany o terroryzm został aresztowany na trzy miesiące, Polska Agencja Prasowa, 13 XII 2018, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C373600%2Czrodla-pap-zatrzymany-czeczen-alvi-podejrzany-o-terroryzm.html [dostęp: 3 I 2025].

[99] Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Islamski radykał wydalony z Polski, 20 XII 2021, https://www.abw.gov.pl/pl/informacje/1935,Islamski-radykal-wydalony-z-Polski.html [dostęp: 3 I 2025].

[100] T. Stępniewski, A. Szabaciuk, Belarusian propaganda about Poland after the full-scale aggression of the Russian Federation against Ukraine, The Central European Journal of Social Scences and Humanitties, „Cybersecurity and Law”, 2023, t. 10, z. 2, s. 318–330, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_35467_cal_174946 [dostęp: 3 I 2025].

[101] K. Ciesiołkiewicz (red.), Twarze Polskiej Radykalizacji, 15 III 2023, s. 38–42, https://wiez.pl/wp-content/uploads/2024/07/radykalizacja-www.pdf [dostęp: 3 I 2025].

[102] Najwyższe Kolegium Muzułmańskie MZR w RP, Historia Islamu w Polsce, https://mzr.pl/historia-islamu-w-polsce/ [dostęp: 3 I 2025].

[103] E. Górska, Europejska islamofobia a muzułmanie w Polsce, „Poliarchia”, 4 VIII 2021, z. 1, nr 1, s. 188–215, DOI: 10.12797/Poliarchia.01.2013.01.13, https://journals.akademicka.pl/poliarchia/article/view/3776, [dostęp: 3 I 2025].

[104] J. Wójcik, Bractwo Muzułmańskie pod lupą, WP Wiadomości, 24 X 2017, https://wiadomosci.wp.pl/jan-wojcik-bractwo-muzulmanskie-pod-lupa-6180215673243265a [dostęp: 3 I 2025].

[105] M. Kordaczuk-Wąs, Wsparcie inicjatyw z zakresu zapobiegania radykalizacji i łagodzenia jej skutków poprzez projektowanie ewaluacji opartej na dowodach, w: Radykalizacja. Przegląd PPBW 2024, Ł. Kielban (red.), „Platforma”, 11 IX 2024, s. 42–49, https://ppbw.pl/radykalizacja-przeglad-ppbw-2024/#flipbook-radykalizacja-przeglad-ppbw-2024/3/ [dostęp: 3 I 2025].