Historyczny kontekst wyboru
8 maja 2025 roku konklawe zebranych w Kaplicy Sykstyńskiej kardynałów wybrało zakonnika ze Zgromadzenia Świętego Augustyna, Roberta Francisa Prevosta na 267. biskupa Rzymu. Przyjmując imię Leon XIV, nowy papież stał się pierwszym w historii Kościoła katolickiego Amerykaninem zasiadającym na tronie Piotrowym. Wydarzenie to, jakkolwiek niewątpliwie historyczne, niemal natychmiast zainicjowało równie doniosłą dyskusję w kręgach prawno-podatkowych.
Przewodnia oś tej dyskusji dotyczy jednej z fundamentalnych, i wyjątkowych w skali globalnej, cech amerykańskiego systemu fiskalnego, mianowicie opodatkowania na zasadzie obywatelstwa. W przeciwieństwie do zdecydowanej większości państw świata, które wiążą obowiązek podatkowy z miejscem zamieszkania lub źródłem dochodu, Stany Zjednoczone nakładają zobowiązania fiskalne na wszystkich swoich obywateli niezależnie od tego, gdzie faktycznie przebywają i skąd czerpią dochody.
Zasada eksterytorialnego opodatkowania obywatelskiego w prawie USA
Stany Zjednoczone należą do bardzo wąskiej grupy państw, drugim jest Erytrea stosujących tzw. citizenship-based taxation (opodatkowanie oparte na obywatelstwie). Oznacza to, że każdy obywatel USA, niezależnie od miejsca zamieszkania, jest prawnie zobowiązany do składania corocznej deklaracji podatkowej do IRS, czyli amerykańskiego urzędu skarbowego oraz rozliczania swoich światowych dochodów. Co istotne, obowiązek ten nie wygasa wraz z wyjazdem z kraju ani z przyjęciem innego obywatelstwa, a jego zniesienie wymaga formalnego zrzeczenia się obywatelstwa amerykańskiego.
Zasada ta, wywodząca się z ustaw podatkowych z okresu Wojny Secesyjnej, w obecnej formie funkcjonująca od 2010 roku, jest przedmiotem krytyki zarówno ze strony Amerykanów zamieszkałych za granicą, jak i organizacji broniących ich praw. Niemniej jednak pozostaje fundamentem prawa podatkowego USA i stanowi punkt wyjścia dla analizy sytuacji Leona XIV. Jak podkreśla Timothy Fogarty, profesor rachunkowości na Case Western Reserve University, prawo podatkowe USA rości sobie prawo do opodatkowania wszystkich obywateli ze światowych dochodów, nie przewidując generalnego wyłączenia dla duchownych ani dla głów państw-dyplomatów reprezentujących zagraniczne podmioty, takie jak Watykan.
Co istotne, zasada ta nie jest dla Leona XIV nowym odkryciem. W latach 2015-2023 pełnił on funkcję biskupa Chiclayo w Peru, a zatem już wówczas, jako Amerykanin pracujący za granicą, podlegał tym samym wymogom fiskalnym. Zmiana polega jednak na bezprecedensowej skali jego nowego stanowiska i związanych z nim dochodów.
Potencjalne zobowiązania podatkowe Leona XIV
Papieżowi przysługuje miesięczne stypendium na osobiste wydatki w wysokości 30 000 euro, co po przeliczeniu na dolary amerykańskie daje około 33 000 USD miesięcznie, a więc blisko 396 000 USD rocznie. Na podstawie tych danych waszyngtoński księgowy Hector Castaneda szacuje łączne zobowiązanie podatkowe Leona XIV, które obejmują zarówno federalny podatek dochodowy, jak i podatek na ubezpieczenia społeczne i Medicare na poziomie 135 287 USD. Jeśli oszacowanie to jest trafne, papież stanąłby w obliczu sześciocyfrowego rachunku podatkowego.
Istnieją jednak mechanizmy prawne, które mogą częściowo zmniejszyć to zobowiązanie. Przepisy podatkowe USA przewidują specjalne ulgi dla duchownych: tzw. parsonage allowance (ulga mieszkaniowa dla pastorów i duchownych) umożliwia odliczenie od podstawy opodatkowania kosztów zakwaterowania. Pod warunkiem spełnienia określonych przesłanek formalnych. IRS dopuszcza odliczenie w wysokości niższej z następujących kwot: oficjalnie przyznanego zasiłku mieszkaniowego, rzeczywistych wydatków na mieszkanie lub wartości rynkowej wynajmu danego lokalu wraz z wyposażeniem i mediami. W przypadku Leona XIV Pałac Apostolski lub Dom Świętej Marty mogłyby potencjalnie zostać objęte tą ulgą, choć interpretacja prawna tego zagadnienia pozostaje otwarta.
Zazwyczaj Amerykanie pracujący za granicą mogą skorzystać z tzw. Foreign Earned Income Exclusion (FEIE), pozwalającego na wyłączenie z dochodu podlegającego opodatkowaniu kwoty rzędu 130 000 USD. Jednakże regulacja ta nie obejmuje dochodów wypłacanych przez zagraniczne rządy, a Watykan ma status suwerennego państwa, co prawdopodobnie wyklucza tę ulgę w odniesieniu do wynagrodzenia papieskiego.
FATCA, FBAR i komplikacje instytucjonalne
Sprawa Leona XIV nie ogranicza się do kwestii osobistego dochodu. Szczególnie złożony wymiar nabiera w kontekście Foreign Account Tax Compliance Act (FATCA) oraz obowiązku składania tzw. Foreign Bank Account Report (FBAR). FATCA, uchwalona w 2010 roku, zobowiązuje zagraniczne instytucje finansowe do raportowania rachunków należących do obywateli USA do Departamentu Skarbu. Oznacza to, że Watykan – jako podmiot zatrudniający amerykańskiego obywatela sprawującego zwierzchnictwo nad finansami instytucji – może być de facto zobowiązany do raportowania kont bankowych Leona XIV do IRS.
Ponadto każdy obywatel USA posiadający prawo do dysponowania zagranicznym rachunkiem bankowym z saldem przekraczającym 10 000 USD jest zobowiązany do corocznego złożenia FBAR do Financial Crimes Enforcement Network (FinCEN) Departamentu Skarbu. Leon XIV jako głowa Stolicy Apostolskiej, sprawuje zwierzchnictwo nad Instytutem Dzieł Religijnych (Bankiem Watykańskim), którego aktywa na koniec 2023 roku szacowane były na 6,1 miliarda USD. Teoretycznie obejmuje to zatem obowiązek raportowania aktywów na niespotykaną dotychczas skalę.
Jak podsumowuje Linda Jensen, założycielka Heart Financial Group: jako obywatel USA przebywający za granicą, z istotnymi powiązaniami zagranicznymi, papież ma złożone obowiązki sprawozdawcze. Nawet papież może potrzebować dobrego biegłego rewidenta.
Pytanie o wyjątek i perspektywy rozwiązania
Czy Leon XIV może uzyskać zwolnienie podatkowe? Teoretycznie jest to możliwe. Edward A. David z King’s College London wskazuje, że trudno jednoznacznie stwierdzić, czy rząd USA zdecyduje się na egzekwowanie obowiązków fiskalnych wobec głowy Kościoła katolickiego. Precedens w postaci specjalnego wyłączenia ustawowego nie istnieje, jednak dyskrecja administracyjna po stronie władz skarbowych jest zawsze możliwa. Departament Skarbu nie udzielił odpowiedzi na pytania mediów w tej sprawie, a IRS – powołując się na tajemnicę podatkową – odmówił komentarza.
Alternatywnym rozwiązaniem byłoby formalne zrzeczenie się przez Leona XIV obywatelstwa Stanów Zjednoczonych. Proces ten, regulowany przez sekcję 349 Immigration and Nationality Act, jest skomplikowany, kosztowny i nieodwracalny. Wiązałby się przy tym z prawdopodobnie znacznymi kosztami podatkowymi w momencie zrzeczenia, wynikającymi z przepisów o tzw. exit tax stosowanym wobec zamożnych Amerykanów rezygnujących z obywatelstwa. Ponadto ma on wyraźny wymiar symboliczny: papież wyrzekający się obywatelstwa kraju, z którego pochodzi, stanowiłby niecodzienny sygnał dyplomatyczny.
Sprawa papieża jako symbolicznie wyjątkowy, ale formalnie jeden z wielu przypadków w systemie
Przypadek Leona XIV jest w istocie studium przypadku ilustrującym szerszy problem, z którym zmaga się kilka milionów Amerykanów zamieszkałych za granicą. Każdego roku nauczyciele, emeryci, przedsiębiorcy, osoby posiadające podwójne obywatelstwo i tzw. accidental Americans (osoby, które nigdy nie zamieszkiwały w USA, lecz posiadają obywatelstwo z uwagi na urodzenie) muszą się mierzyć z identycznym labiryntem formularzy podatkowych, deklaracji o zagranicznych kontach i potencjalnych sankcji.
Sprawa papieska unaocznia, że zasada citizenship-based taxation osiąga swoje granice absurdu lub złożoności, gdy jej podmiotem staje się głowa suwerennego państwa i zarazem przywódca duchowy 1,4 miliarda wiernych. Może to wzmocnić głosy postulujące reformę systemu w kierunku opodatkowania rezydencji, stosowanego przez niemalże wszystkie pozostałe kraje OECD.
Bez względu na to, jak rozstrzygnie się kwestia zobowiązań podatkowych nowego papieża, jego przypadek pozostanie emblematycznym przykładem kolizji między suwerennością terytorialną a eksterytorialnym roszczeniem fiskalnym, zjawiskiem, które w epoce globalnej mobilności kapitału i osób nabiera rosnącego znaczenia.
Bibliografia:
https://fortune.com/2025/05/13/pope-leo-xiv-taxes-first-american-pontiff
https://americansoverseas.org/en/news/pope-leo-xiv-might-need-to-file-u-s-tax-returns/
https://www.independent.co.uk/news/world/americas/pope-leo-taxes-irs-amount-payment-b2748592.html
https://www.deloitte.com/pl/pl/services/tax/perspectives/co-to-jest-FATCA.html
https://www.irs.gov/individuals/international-taxpayers/foreign-earned-income-exclusion
https://pl.usembassy.gov/pl/citizenship-services
https://en.wikipedia.org/wiki/Accidental_American