Zagrożenie, którego Europa nie dostrzega
Po pokonaniu przez Globalną Koalicję przeciwko Daesh w 2019 roku i utracie terytorium w Iraku i Syrii Państwo Islamskie przejawia coraz większą aktywność w tych dwóch państwach i intensyfikuje swoją obecność w Afryce i Azji. Mimo braku ataków terrorystycznych na dużą skalę, jakie miały miejsce w Europie Zachodniej w latach 2015–2016, organizacja dalej jest aktywna na wielu poziomach, a część zwolenników PI w dalszym ciągu pozostaje w obozach detencyjnych w północno-wschodniej Syrii, co stwarza szereg problemów humanitarnych i lokalnych, a także poważnie zagraża bezpieczeństwu regionalnemu i międzynarodowemu.
Guantanamo na pustyni
Według statystyk Global Terrorism Index od 2011 roku na Bliski Wschód przybyło około 30 000 zagranicznych bojowników, a blisko 5000 osób, które zdecydowały się wstąpić do strefy działań wojennych i dołączyć do kalifatu, pochodziło z Europy. Dokładna liczba jest trudna do oszacowania, wiadomo jednak, że najwięcej obywateli wyjechało z Niemiec[1], Francji i Wielkiej Brytanii.
Część osób, które opuściły Europę, by walczyć w szeregach Państwa Islamskiego, do tej pory znajduje się w obozach w północno-wschodniej Syrii. Jednym z takich obozów jest obóz Al-Hol leżący w pobliżu granicy syryjsko-irackiej, w którym obecnie żyje około 40 000 osób, większość z nich to młodzież i dzieci[2]. W 2023 roku magazyn „Politico”opublikował artykuł, w którym porównał obozy w Syrii do więzienia Guantanamo[3]. Początkowo miało być to miejsce dla wewnętrznych przesiedleńców, którzy musieli opuścić swoje domy w wyniku konfliktu w Syrii i Iraku oraz przez rozwój terytorialny Państwa Islamskiego.
W 2018 roku, z powodu walk wokół syryjskiego miasta Al-Baghuz, sytuacja się zmieniła. Po pokonaniu PI w bitwie o Dajr az-Zaur przez Syryjskie Siły Demokratyczne wspierane przez Stany Zjednoczone i koalicje do obozu przeniesiono ludzi, którzy w wyniku starć stracili swoje domy. Jednocześnie trafili tam również bojownicy Państwa Islamskiego. Obóz stał się więc obozem detencyjnym, w którym spotykają się zarówno ofiary tej organizacji terrorystycznej, jak i osoby powiązane z Państwem Islamskim, m.in. kobiety i dzieci, a także sami bojownicy.
Największe skupisko terrorystów
Obóz Al-Hol jest zarządzany przez Syryjskie Siły Demokratyczne (SDF), które są częścią Autonomicznej Administracji Północnej i Wschodniej Syrii (AANES). Działania SDF są wspierane m.in. poprzez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych w ramach operacji Operation Inherent Resolve (OIR). Według Departamentu Stanu USA SDF zarządza obecnie największym skupiskiem zatrzymanych terrorystów na świecie[4]. Mimo wsparcia logistycznego Amerykanów, a także dowodzonej przez nich Globalnej Koalicji przeciwko Daesh, SDF niejednokrotnie alarmował o problemach w związku z utrzymaniem bezpieczeństwa w obozach. Państwo Islamskie na przestrzeni lat niejednokrotnie przeprowadzało ataki wymierzone w członków SDF lub organizowało ucieczki bojowników. W lutym 2024 roku zakończona została kolejna operacja – Operation Humanity and Security – która miała na celu uniemożliwienie przeprowadzania bojownikom ISIS operacji terrorystycznych w Al-Hol. Podczas akcji schwytano 85 bojowników i kolaborantów ISIS[5]. Jak podaje SDF: „Obóz Al-Hol w dalszym ciągu jest głównym celem ISIS, co jest wyraźnie widoczne w materiałach propagandowych rozpowszechnianych w różnych publikacjach i na platformach medialnych”.
Oprócz problemów z administrowaniem obozem, kolejnym wyzwaniem są także działania Turcji. Powszechne Jednostki Ochrony (YPG), które wchodzą w skład Syryjskich Sił Demokratycznych (SDF), są uważane przez Ankarę za powiązane z Partią Pracujących Kurdystanu (PKK) uznawaną za organizację terrorystyczną m.in. przez Stany Zjednoczone, Kanadę, Australię i od 2004 roku także przez Unię Europejską[6]. Tureckie operacje nie tylko doprowadziły do ponownych przesiedleń[7] i pogorszenia sytuacji w obozach[8], ale także zagrażają utrzymywaniu bezpieczeństwa w tych miejscach i mogą sprzyjać ucieczkom bojowników ISIS.
Stracone pokolenia
Według statystyk w obozie ciągle pozostaje około 44 700 osób. Podczas gdy większość z nich ma obywatelstwo syryjskie i irackie, w sumie 8500 kobiet pochodzi z krajów europejskich.
Jak podali Lekarze bez Granic w październiku 2023 roku, 93% osób w obozie Al-Hol to kobiety i dzieci, 65% ma mniej niż osiemnaście lat, a 51% – mniej niż dwanaście lat. W 2022 roku zmarło 79 dzieci. Według danych z 2021 roku zgony związane z przestępstwami stanowiły 38% wszystkich zgonów w obozie, co było główną przyczyną śmiertelności w Al-Hol[9].
W 2021 roku 35% osób, które zginęły w obozie Al-Hol, stanowiły dzieci poniżej szesnastego roku życia[10]. Te, które zamieszkują obóz, urodziły się tam i dorastają, nazywane są straconą generacją. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych to właśnie one są najbardziej narażone na radykalizację[11]. Budowaniu ekstremistycznych nastrojów sprzyja brak edukacji i możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Dzieci są narażone na przemoc seksualną, niewolnictwo, a także padają ofiarą handlu ludźmi[12].
Dzieci i młodzież dorastający w obozach doświadczają nie tylko krzywd fizycznych, ale także psychicznych. Lekarze bez Granic w kolejnym raporcie z lutego 2024 roku alarmują, że im dłużej populacja Al-Hol pozostanie w izolacji, tym więcej osób będzie zmagało się z problemami psychicznymi[13].
Mówiąc o tym, co dzieje się w obozie Al-Hol, uwagę należy poświęcić kobietom, które także zasilają szeregi Państwa Islamskiego. W 2017 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji RB ONZ nr 2396 (2017) wskazywała, że kobiety mogą pełnić różne funkcje jako informatorki lub rekruterki i nie powinno się bagatelizować ich roli w organizacjach terrorystycznych. Jednocześnie często można spotkać się z narracją, która marginalizuje rolę kobiet, uznając je za ofiary, czarne wdowy lub jedynie żony bojownika. W obozach nadal przebywają zwolenniczki PI, które wychowują dzieci w ideologii dżihadu, ale są też kobiety, które starają się chronić dzieci w warunkach konfliktu.
Tykająca bomba
Mimo wsparcia Stanów Zjednoczonych utrzymanie bezpieczeństwa w obozie z każdym rokiem staje się trudniejsze. W 2023 roku Centralne Dowództwo Stanów Zjednoczonych (CENTCOM) określiło Al-Hol jako tykającą bombę[14]. Zarówno USA, jak i władze kurdyjskie w północno-wschodniej Syrii wielokrotnie apelowały do społeczności międzynarodowej o repatriację ich obywateli z obozów. Jednak większość krajów nie chce przyjmować ich z powrotem ze względu na obawy o bezpieczeństwo. Nadal większość osób pozostających w obozach to obywatele Iraku i Syrii. Rząd w Bagdadzie rozpoczął repatriację i rehabilitację swoich obywateli. W związku z niestabilną sytuacją w Syrii pod znakiem zapytania pozostaje przyszłość Syryjczyków.
W obozach przebywają także Europejczycy. Kraje europejskie czują obawę, że zagraniczni bojownicy, którzy już powrócili do Europy jako przeszkoleni weterani, wykwalifikowani w posługiwaniu się bronią, będą działać jako uśpione komórki i zagrażać bezpieczeństwu państwa. Niektóre rządy tych państw przyznały swoim obywatelom prawo do repatriacji, inne zwlekają z umożliwieniem powrotów. Państwo Islamskie mimo utraconego terytorium cały czas posiada wpływy ideologiczne i operacyjne, dlatego kraje obawiają się wyzwań związanych z bezpieczeństwem i reintegracją takich osób.
Utrzymania bezpieczeństwa w obozie Al-Hol nie ułatwia także fakt, że Syryjskie Siły Demokratyczne w dużej mierze składają się z Powszechnych Jednostek Ochrony (YPG) – milicji kurdyjskiej, którą Turcja uważa za odnogę Partii Pracujących Kurdystanu uznawaną przez wiele państw za organizację terrorystyczną[15]. Turcja niejednokrotnie przeprowadzała operacje w północno-wschodniej Syrii[16], m.in. w odwecie za zamach bombowy w Stambule, za który prezydent Turcji Recep Tayyip Erdoğan obwinia PKK i YPG, a ofensywy tureckie były oceniane przez amerykański Kongres jako zagrożenie dla stabilności Al-Hol[17].
Raport z 9 lutego 2024 przedstawiony przez Stany Zjednoczone z operacji Inherent Resolve potwierdza, że Państwo Islamskie nadal atakuje młodzież Al-Hol i innych przesiedleńców w Syrii w celu indoktrynacji, szkolenia i rekrutacji, czemu sprzyjają niehumanitarne warunki, w jakich przebywają osadzeni. Z raportów koalicji walczącej z PI wynika, że organizacja przekazywała fundusze swoim zwolennikom w Al-Hol poprzez pośredników w Turcji za pomocą systemu Hawala oraz aplikacji do przelewów pieniężnych i kryptowalut. W 2022 roku Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych zidentyfikował osoby, które wspierały podróżowanie ekstremistów do Syrii i innych obszarów, na których działa PI. W komunikacie czytamy, że sieć uczestniczyła w procederze opłacania przemytu dzieci z obozów i dostarczania ich zagranicznym bojownikom ISIS jako potencjalnych rekrutów[18].
Zagrożeń jest wiele
Obozy w północno-wschodniej Syrii są uważane w szczególności za zaplecze dla Państwa Islamskiego i stanowią nie tylko zagrożenie lokalne, ale także wyzwanie dla bezpieczeństwa międzynarodowego. Od pokonania Państwa Islamskiego w Iraku i Syrii minęło pięć lat, ale w obozach nadal znajdują się nie tylko Irakijczycy i Syryjczycy, ale również część Europejczyków. Większość organizacji międzynarodowych – m.in. Unia Europejska – już w 2015 roku uznała FTF (Foreign terrorist fighters) za zagrożenie dla bezpieczeństwa[19]. UE w 2022 roku zrewidowała także The European Security Union Strategy, która skupia się na 4 kluczowych filarach, m.in. na zwalczaniu terroryzmu i walce z radykalizacją, oraz zwraca uwagę na globalny wymiar walki z terroryzmem.
Wydaje się, że społeczność międzynarodowa jest świadoma zagrożenia, jakie niesie ze sobą dżihadyzm, jednak nadal proces sprowadzania FTF postępuje zbyt wolno, a kraje zachodnie nie do końca zdają sobie sprawę z wewnętrznej sytuacji w obozach. Z jednej strony obawy o to, że osoby sprowadzone mogłyby być niebezpieczne dla danego kraju lub działać jako uśpione komórki, są zasadne, jednak to już de facto dzieje się w obozach, gdzie rozwija się radykalizacja, a PI stara się rekrutować bojowników, szczególnie wśród młodzieży, która dorasta w obozach i osiąga pełnoletność. Mimo że młodzi ludzie mogli nie mieć nic wspólnego z terroryzmem, ich niechęć oraz frustracja narastają, co może prowadzić do radykalizacji i ułatwić przyszłą indoktrynację.
Jak podaje Middle East Institute[20], aktywność Państwa Islamskiego w Syrii i Iraku wzrasta. Co więcej, atak Hamasu na Izrael z 7 października 2023 roku, który doprowadził do wojny w Gazie, rozszerzenie się konfliktu m.in. na Liban, a także widmo zaangażowania Iranu w wojnę znalazły oddźwięk w propagandzie Państwa Islamskiego czy Al-Kaidy[21], które wzywają do działań swoich „europejskich braci”[22]. Jednocześnie przy całym chaosie, w jakim ponownie znajduje się Bliski Wschód, istnieje również obawa o pogłębienie destabilizacji Syrii w związku z doniesieniami o bombardowaniu przez Izrael miejsc niedaleko rosyjskiej bazy lotniczej Khmeimim, w okolicy miasta Latakia[23]. Niepokojące są także ruchy migracyjne w związku z izraelskimi działaniami militarnymi w Libanie. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych granicę z Syrią przekroczyło około 100 000 osób, szukających schronienia w już i tak przeludnionych obozach. Sytuacja ta może nie tylko przerodzić się w ogromny kryzys humanitarny, ale też odwrócić uwagę od obozów detencyjnych, których strażnicy SDF są atakowani przez bojowników Państwa Islamskiego działających na terytorium Syrii, oraz pozostawić otwartą furtkę dla ucieczek bojowników PI, którzy pozostają w detencji.
Sprowadzanie obywateli oprócz wymiaru humanitarnego ma też wymiar prawny i symboliczny. W wielu przypadkach zbrodnie popełnione przez bojowników do tej pory nie spotkały się z wymiarem sprawiedliwości w związku ze zbrodniami na mniejszościach religijnych m.in. ludobójstwem jazydów. Jednocześnie jest to bardzo ważne, aby kraje wzięły odpowiedzialność prawną za swoich obywateli, pokazując tym samym, że osoby, które decydują się na wstąpienie do ugrupowań terrorystycznych, nie pozostaną bezkarne, a zbrodnie przeciwko ludzkości nie są zapomniane przez społeczność międzynarodową.
[1] Foreign Terrorist Fighters, Germany, https://www.foreignterroristfighters.info/country/de, [dostęp 01.10.2024].
[2] Doumit J., Joudeh K.,“It Is One Big Prison”: Challenges in Repatriation from Al Hol Camp in Syria – The Tahrir Institute for Middle East Policy, https://timep.org/2024/08/06/it-is-one-big-prison-challenges-in-repatriation-from-al-hol-camp-in-syria/, [dostęp 01.10.2024].
[3] Lister Ch., There Are 13 Guantanamos in the Syrian Desert, https://www.politico.com/news/magazine/2023/03/27/isis-syria-iran-00088783, [dostęp 01.10.2024].
[4] United States Department of State, Progress in Repatriations: How Foreign Assistance Is Addressing the Humanitarian and Security Crises in Northeast Syria: Part 1 of 2, https://www.state.gov/progress-in-repatriations-how-foreign-assistance-is-addressing-the-humanitarian-and-security-crises-in-northeast-syria-part-1-of-2/, [dostęp 01.10.2024].
[5] Sdf Press, Final Statement | Operation Humanity and Security 3 Has Completed, https://sdf-press.com/en/2024/02/final-statement-operation-humanity-and-security-3-has-completed/, [dostęp 03.10.2024].
[6] Lang H., Displacement and Despair: The Turkish Invasion of Northeast Syria, https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/displacement-and-despair-turkish-invasion-northeast-syria, [dostęp 03.10.2024].
[7] United Nations, Turkey’s Military Operation Has Displaced Thousands of Civilians, Worsened Syria’s Dire Humanitarian Crisis, Top Official Warns Security Council, https://press.un.org/en/2019/sc13994.doc.html, [dostęp 03.10.2024].
[8] Human Rights Watch, Northeast Syria: Turkish Strikes Disrupt Water, Electricity, https://www.hrw.org/news/2023/10/26/northeast-syria-turkish-strikes-disrupt-water-electricity, [dostęp 04.10.2024].
[9] Médecins Sans Frontières, Unveiling the mental health crisis at Al-Hol Camp in northeast Syria, https://www.msf.org/unveiling-mental-health-crisis-al-hol-camp-northeast-syria, [dostęp 06.10.2024].
[10]Médecins Sans Frontières, A lost generation live in fear inside Syria’s Al-Hol camp, https://www.msf.ie/article/generation-lost-danger-and-desperation-syrias-al-hol-camp, [dostęp 06.10.2024].
[11] UNICEF, UNICEF calls for the safe reintegration and repatriation of all children in al-Hol Camp and across the northeast of Syria, https://www.unicef.org/press-releases/unicef-calls-safe-reintegration-and-repatriation-all-children-al-hol-camp-and-across, [dostęp 06.10.2024].
[12] United Nations, Children in Northeast Syria must be urgently repatriated: UN experts,
https://www.ohchr.org/en/statements/2023/03/children-northeast-syria-must-be-urgently-repatriated-un-experts, [dostęp 06.10.2024].
[13] Médecins Sans Frontières, Syria: Mental health crisis looms in Al-Hol camp, https://www.doctorswithoutborders.org/latest/syria-mental-health-crisis-looms-al-hol-camp, [dostęp 06.10.2024].
[14] Al-Monitor, US general warns of IS’ army in detention’ in Syria, Iraq, https://www.al-monitor.com/originals/2023/03/us-general-warns-army-detention-syria-iraq, [dostęp 07.10.2024].
[15] Vugteveen M., Farrell-Molloy J., Turkish Military Offensive in Syria: Consequences for Counter-Terrorism Operations,https://www.icct.nl/publication/turkish-military-offensive-syria-consequences-counter-terrorism-operations, [dostęp 07.10.2024].
[16] United Nations, Turkey’s Military Operation Has Displaced Thousands of Civilians, Worsened Syria’s Dire Humanitarian Crisis, Top Official Warns Security Council, https://press.un.org/en/2019/sc13994.doc.html, [dostęp 07.10.2024].
[17] Senate Hearing, U.S. Government Publishing Office, ASSESSING THE IMPACT OF TURKEY’S OFFENSIVE IN NORTHEAST SYRIA, https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-116shrg38991/html/CHRG-116shrg38991.html, [dostęp 07.10.2024].
[18] U.S. Department of the Treasury, Treasury Designates Facilitation Network Supporting ISIS Members in Syria, https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0772, [dostęp 07.10.2024].
[19] Council of the European Union, The challenge of foreign fighters and the EU’s response, https://www.consilium.europa.eu/media/21866/factsheet_foreign-fighters_en.pdf, [dostęp 07.10.2024].
[20] Middle East Institute, ISIS’s enduring threat in Syria and Iraq, https://www.youtube.com/watch?v=1oQz7uV87sk, [dostęp 10.10.2024].
[21] Weiss C, Al Qaeda’s general command renews calls for attacks against American, European, and Israeli interests around the world, https://www.longwarjournal.org/archives/2023/11/al-qaedas-general-command-renews-calls-for-attacks-against-american-european-and-israeli-interests-around-the-world.php, [dostęp 10.10.2024].
[22] Lawfare, The Israel-Hamas War and Resurgent Jihadist Threats to Europe and the United States,https://www.lawfaremedia.org/article/the-israel-hamas-war-and-resurgent-jihadist-threats-to-europe-and-the-united-states, [dostęp 10.10.2024].
[23]Defense-arabic, Israel bombed a weapons depot at the Russian Hmeimim base, https://www.defense-arabic.com/2024/10/03/%d8%a5%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%84-%d9%82%d8%b5%d9%81%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%88%d8%af%d8%b9-%d8%a3%d8%b3%d9%84%d8%ad%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d8%a9-%d8%ad%d9%85%d9%8a/, [dostęp 10.10.2024].
Al Jazeera/Mohammed Abed/AFP